KINH TẾ TUẦN HOÀN TRONG QUẢN LÝ CHẤT THẢI, TÀI NGUYÊN NƯỚC VÀ PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ VEN BIỂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ths QLKHCN Nguyễn Trọng Huy

Hội KHKT và Kinh tế Biển TP. Hồ Chí Minh

Trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh đang định hướng trở thành đô thị toàn cầu, xanh, thông minh, hiện đại và có khả năng thích ứng cao với biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế tuần hoàn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Kinh tế tuần hoàn không chỉ góp phần giảm lượng chất thải phát sinh, hạn chế khai thác tài nguyên nguyên sinh và giảm phát thải khí nhà kính, mà còn tạo ra các mô hình kinh doanh, việc làm và giá trị mới. Bài viết đề xuất một số định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn trong quản lý chất thải, tài nguyên nước và quy hoạch đô thị ven biển Thành phố Hồ Chí Minh; trong đó tập trung vào phân loại chất thải tại nguồn, tái chế chất thải xây dựng, tái sử dụng nước sau xử lý, phát triển hạ tầng xanh và xây dựng mô hình đô thị ven biển tuần hoàn tại TP Hồ Chí Minh.

Đặt vấn đề

Thành phố Hồ Chí Minh đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững, dựa trên khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Trong tầm nhìn quy hoạch dài hạn 100 năm, Thành phố được định hướng phát triển các ngành kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển và kinh tế dữ liệu, đồng thời nâng cao chất lượng môi trường và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.

Với vị trí là trung tâm kinh tế lớn, đầu mối giao thương, cảng biển, logistics và dịch vụ của khu vực phía Nam, Thành phố Hồ Chí Minh phát sinh lượng lớn chất thải rắn, nước thải sinh hoạt, chất thải xây dựng và các phụ phẩm từ sản xuất, thương mại, dịch vụ, nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Nếu tiếp tục quản lý theo mô hình tuyến tính “khai thác – sản xuất – tiêu dùng – thải bỏ”, thành phố sẽ phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn về quỹ đất xử lý, ô nhiễm nguồn nước, suy giảm tài nguyên và phát thải khí nhà kính.

Trong bối cảnh đó, kinh tế tuần hoàn cần được xem là phương thức tổ chức phát triển, trong đó các dòng vật chất, nước và năng lượng được duy trì trong chu trình sử dụng lâu nhất có thể. Chất thải được phân loại, tái sử dụng, tái chế hoặc thu hồi năng lượng; nước sau xử lý được xem xét như một nguồn tài nguyên; còn quy hoạch đô thị được thiết kế theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và thích ứng với các tác động của biến đổi khí hậu.

Tiềm năng và thách thức đối với đô thị ven biển

Khu vực ven biển và vùng cửa sông của Thành phố, đặc biệt là Cần Giờ, có nhiều lợi thế để phát triển kinh tế tuần hoàn. Đây là nơi hội tụ các hệ sinh thái rừng ngập mặn, sông, kênh rạch, vùng nuôi trồng thủy sản, du lịch sinh thái, dịch vụ cảng biển và các khu dân cư đang phát triển. Các hoạt động này có thể hình thành những chuỗi giá trị liên kết giữa bảo tồn thiên nhiên, sản xuất xanh, du lịch sinh thái, xử lý chất thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước.

Tuy nhiên, đô thị ven biển cũng chịu tác động đồng thời của nhiều rủi ro: nước biển dâng, triều cường, ngập úng, xâm nhập mặn, sụt lún, ô nhiễm nguồn nước và suy giảm hệ sinh thái. Chất thải nhựa, chất thải sinh hoạt, chất thải xây dựng và phụ phẩm thủy sản nếu không được thu gom, xử lý đúng quy định có thể theo dòng chảy ra sông, cửa biển và đại dương.

Một trong những điểm nghẽn hiện nay là sự chưa đồng bộ giữa phân loại chất thải tại nguồn, hệ thống thu gom – vận chuyển và năng lực xử lý. Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ vật liệu tái chế và sản phẩm từ chất thải chưa ổn định. Đối với tài nguyên nước, nước thải sau xử lý phần lớn vẫn được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ cần kiểm soát để xả, thay vì được phát triển thành nguồn nước tái sinh phục vụ cây xanh, cảnh quan, sản xuất và các nhu cầu phù hợp.

Định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn

Trước hết, Thành phố cần tiếp tục thúc đẩy phân loại chất thải tại nguồn theo các nhóm cơ bản gồm chất thải tái chế, chất thải hữu cơ, chất thải nguy hại và chất thải còn lại. Việc phân loại phải được triển khai đồng bộ với phương tiện thu gom riêng, điểm tập kết phù hợp và cơ sở xử lý có khả năng tiếp nhận từng dòng chất thải. Đặc biệt, cần quan tâm các khu dân cư ven biển, chợ, trường học, nhà hàng, khu du lịch và cơ sở nuôi trồng thủy sản…

Đối với chất thải hữu cơ, áp dụng các mô hình ủ vi sinh, sản xuất phân bón hữu cơ, biogas và năng lượng. Phân hữu cơ sau xử lý có thể sử dụng bón cho cây xanh đô thị, vùng trồng cây, phục hồi đất và các mô hình nông nghiệp sinh thái. Phụ phẩm thủy sản, chất thải chăn nuôi và phụ phẩm nông nghiệp cần được nghiên cứu để tạo ra sản phẩm sinh học, phân bón hoặc nguyên liệu cho các ngành sản xuất khác.

Đối với chất thải xây dựng, Thành phố đã đặt mục tiêu đến năm 2030 tối thiểu 70% chất thải xây dựng từ các công trình quy mô lớn, dự án giao thông và hạ tầng được thu gom, xử lý tại các cơ sở hợp pháp; đồng thời từng bước tái chế thành cốt liệu, vật liệu san lấp, nền đường, gạch không nung, bê tông và cấu kiện hạ tầng. Đây là hướng đi có ý nghĩa thiết thực, vừa giảm áp lực lên các bãi chôn lấp, vừa tiết kiệm tài nguyên khoáng sản và hình thành ngành công nghiệp vật liệu xây dựng tái chế.

Trong quản lý tài nguyên nước, cần chuyển từ tư duy “xử lý để xả” sang “xử lý để tái sử dụng”. Nước thải sau xử lý, khi đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật và được kiểm soát rủi ro, có thể sử dụng cho tưới cây, rửa đường, bổ sung hồ cảnh quan, vệ sinh đô thị, làm mát thiết bị và một số công đoạn sản xuất. Các khu công nghiệp, khu đô thị mới, khu du lịch và cơ sở nuôi trồng thủy sản cần được khuyến khích xây dựng hệ thống tuần hoàn nước nhằm giảm nhu cầu sử dụng nước sạch và giảm lượng nước thải xả ra môi trường.

Cùng với đó, quy hoạch đô thị ven biển cần tích hợp các giải pháp hạ tầng xanh như hồ điều hòa, vùng trữ nước, mặt phủ thấm nước, rãnh sinh thái, hành lang cây xanh và hệ thống thoát nước bền vững. Nước mưa cần được xem là một nguồn tài nguyên có thể thu gom, điều tiết và sử dụng cho tưới cây, cảnh quan hoặc bổ cập cho các khu vực phù hợp. Việc bảo tồn và phục hồi rừng ngập mặn Cần Giờ cũng cần được gắn với bảo vệ bờ biển, hấp thụ carbon, phát triển du lịch sinh thái và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Một số giải pháp và kiến nghị

Để kinh tế tuần hoàn trở thành động lực phát triển thực chất, Thành phố cần xây dựng chương trình hoặc kế hoạch riêng về kinh tế tuần hoàn ven biển, gắn với quy hoạch chung, quy hoạch môi trường, kế hoạch ứng phó biến đổi khí hậu và chương trình chuyển đổi xanh. Trong đó, cần lựa chọn Cần Giờ và một số khu vực ven sông, ven biển để thí điểm mô hình “Đô thị ven biển tuần hoàn”.

Mô hình thí điểm cần bao gồm đầy đủ các hợp phần: phân loại chất thải tại nguồn; trạm thu hồi vật liệu tái chế; xử lý chất hữu cơ; tái chế chất thải xây dựng; xử lý và tái sử dụng nước thải; quan trắc chất lượng môi trường; du lịch sinh thái không rác thải nhựa; nuôi trồng thủy sản tuần hoàn và bảo tồn rừng ngập mặn.

Thành phố cũng cần ban hành bộ tiêu chí đánh giá đô thị ven biển tuần hoàn, gồm tỷ lệ phân loại chất thải tại nguồn, tỷ lệ tái chế, tỷ lệ chất thải xây dựng được thu hồi, tỷ lệ nước sau xử lý được tái sử dụng, mức giảm chôn lấp, mức giảm phát thải khí nhà kính và mức độ tham gia của cộng đồng.

Về nguồn lực, cần huy động ngân sách nhà nước, đầu tư tư nhân, hợp tác công – tư, tín dụng xanh, trái phiếu xanh, nguồn lực từ cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và các quỹ khí hậu. Thành phố cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào trạm phân loại, cơ sở tái chế, nhà máy xử lý nước thải tái sinh, cơ sở sản xuất phân hữu cơ và năng lượng từ chất thải.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số cần được ứng dụng để xây dựng cơ sở dữ liệu về chất thải, dòng nước, điểm phát sinh ô nhiễm và năng lực xử lý. Việc số hóa sẽ hỗ trợ cơ quan quản lý giám sát hiệu quả, giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng tham gia giám sát môi trường.

Kết luận

Kinh tế tuần hoàn là một hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển nhanh, xanh và bền vững của Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn mới. Đối với đô thị ven biển, kinh tế tuần hoàn không chỉ là giải pháp giảm chất thải mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái, tiết kiệm tài nguyên nước, giảm phát thải khí nhà kính, tạo việc làm xanh và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.

Trong tầm nhìn TP.HCM 100 năm, cần từng bước hình thành các đô thị ven biển có khả năng tái sử dụng tài nguyên, giảm thiểu chất thải và vận hành dựa trên dữ liệu. Việc thí điểm tại Cần Giờ có thể trở thành mô hình tiêu biểu để Thành phố đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng.

Với sự đồng hành của chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng, TP.HCM có thể chuyển từ tư duy “xử lý chất thải” sang “quản trị tài nguyên”, từ “tiêu dùng tuyến tính” sang “sản xuất và tiêu dùng tuần hoàn”, qua đó đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng một thành phố xanh, thông minh, đáng sống và phát triển bền vững.

Thông điệp đề xuất: Biến chất thải thành tài nguyên, biến nước thải thành nguồn nước tái sinh và biến đô thị ven biển thành không gian phát triển xanh, tuần hoàn và thích ứng khí hậu.

Tài liệu tham khảo chính

  1. Định hướng của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, trong đó nhấn mạnh kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển và tầm nhìn quy hoạch 100 năm.
  2. Định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn gắn với chuyển đổi xanh của Chính phủ.
  3. Đề án tái chế chất thải rắn xây dựng của Thành phố Hồ Chí Minh.
  4. Định hướng thúc đẩy tiêu dùng xanh, sản xuất sạch và kinh tế tuần hoàn tại Thành phố Hồ Chí Minh./.