TỪ LỢI THẾ BIỂN ĐẾN NĂNG LỰC CÔNG NGHIỆP HÀNG HẢI, CƠ HỘI CHO THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐỊNH HÌNH MỘT CỰC CÔNG NGHỆP BIỂN ĐẾN NĂM 2050

Đỗ Thành Hưng
Phó Chủ tịch Hội KHKT và Kinh tể biển TP HCM

Đặt vấn đề

Nghị quyết 20-NQ/TW Ngày 28 tháng 7 năm 2026 của Trung ương Đảng CSVN khoá XIV đặt nước ta trước một mục tiêu lớn: Xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Điều đáng chú ý không chỉ là những mục tiêu về cảng biển, logistics, năng lượng hay khai thác tài nguyên. Quan trọng hơn, biển được nhìn như một không gian phát triển tổng hợp, nơi kinh tế, công nghiệp, khoa học – công nghệ, môi trường, quốc phòng – an ninh và hội nhập quốc tế phải cùng được tổ chức trong một chiến lược thống nhất.

Quy mô của khát vọng ấy rất đáng chú ý. Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, các địa phương ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước, tăng trưởng GRDP bình quân trên 11% mỗi năm; Việt Nam hướng tới 6–10 GW điện gió ngoài khơi, nâng thị phần vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu do đội tàu Việt Nam đảm nhận lên 20%, đồng thời hình thành 5–6 trung tâm kinh tế biển mạnh…

Những con số này nói lên một điều: biển không còn được xem là một ngành kinh tế đứng bên cạnh nền kinh tế. Biển đang được đặt vào trung tâm của một mô hình tăng trưởng mới.

Đối với Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM), điều đó đặt ra một câu hỏi không thể né tránh: Thành phố sẽ giữ vị trí nào trong cấu trúc của một quốc gia biển mạnh?

Theo tôi, câu trả lời không thể chỉ là một thành phố có cảng lớn. TPHCM phải trở thành nơi tạo ra và giữ lại ngày càng nhiều giá trị từ công nghiệp hàng hải. Đó là sự khác biệt giữa nơi có lợi thế biển và có năng lực biển. Thị trường đang thay đổi nhanh chóng, và thay đổi ấy diễn ra ngoài phạm vi truyền thống của ngành hàng hải.

Trong nhiều thập niên, nói đến công nghiệp hàng hải thường là nói đến đóng tàu, cảng biển và vận tải. Nhưng không gian ngoài khơi đang mở ra một thị trường rộng hơn nhiều: năng lượng ngoài khơi, công trình biển, tàu chuyên dụng, khảo sát, kết cấu, thiết bị điện, cáp ngầm, lắp đặt, vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa và các dịch vụ kỹ thuật trong toàn bộ vòng đời của tài sản…

Điện gió ngoài khơi là ví dụ rõ nhất. Theo Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII, công suất điện gió ngoài khơi phục vụ nhu cầu điện trong nước được định hướng đạt khoảng 6.000–17.032 MW trong giai đoạn 2030–2035 và 113.503–139.097 MW vào năm 2050.

Không nên coi 139.000 MW là một danh sách đơn hàng. Quy hoạch không phải hợp đồng thương mại. Nhưng nó cho thấy quy mô của không gian công nghiệp mà Việt Nam đang chuẩn bị bước vào. Và một dự án ngoài khơi không kết thúc ở turbine.

Trước khi phát điện phải trải qua nhiều công đoạn: khảo sát, thiết kế, chế tạo, vận chuyển và lắp đặt thiết bị. Sau đó là hàng chục năm vận hành, bảo dưỡng, sửa chữa, cung cấp phụ tùng và tàu dịch vụ. Cuối vòng đời lại xuất hiện nhu cầu tháo dỡ, tái sử dụng và tái chế…

Một tài sản ngoài khơi vì thế không tạo ra một đơn hàng; nó tạo ra một chuỗi nhu cầu kéo dài hàng chục năm. Đây chính là thị trường mà công nghiệp hàng hải phải nhìn thấy. Và cũng chính tại đây, câu hỏi đối với TP.HCM trở nên cụ thể hơn: Thành phố có thể tham gia vào bao nhiêu phần của chuỗi giá trị ấy ?

TPHCM có một điểm xuất phát thuận lợi. Đó là: Thành phố có cảng biển, logistics, công nghiệp, tài chính, công nghệ, đào tạo và thị trường. Cùng với vùng kinh tế phía Nam, thành phố đang hình thành một cấu trúc cảng – logistics mới với Cái Mép – Thị Vải và Cần Giờ.

Riêng Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ được chấp thuận đầu tư với công suất dự kiến 4,8 triệu TEU vào năm 2030 và 16,9 triệu TEU vào năm 2047, trên diện tích khoảng 571 ha, với khoảng 7,5 km cầu cảng chính.

16,9 triệu TEU không chỉ là một con số về container. Nó là một câu hỏi về năng lực. Nếu thành phố chỉ cung cấp mặt bằng, cầu cảng và dịch vụ xếp dỡ, phần lớn giá trị vẫn nằm ở sự lưu chuyển hàng hóa. Nhưng nếu cùng với cảng hình thành được năng lực thiết kế, sửa chữa, chế tạo thiết bị, tự động hóa, số hóa, logistics chuyên sâu và dịch vụ vòng đời, thì cùng một dòng hàng hóa có thể tạo ra một nền công nghiệp sâu hơn nhiều.

Đây là điểm mà TPHCM cần chuyển từ tư duy “có cảng” sang tư duy “có năng lực tạo giá trị quanh cảng và ngoài khơi”.

Một container đi qua thành phố tạo ra giá trị logistics. Một thiết bị hàng hải được thiết kế và chế tạo tại thành phố tạo ra giá trị công nghiệp. Một hệ thống tự động hóa được phát triển tại thành phố tạo ra giá trị công nghệ. Một doanh nghiệp Việt Nam trở thành nhà cung ứng cấp 1 cho một tập đoàn quốc tế tạo ra một vị trí mới trong chuỗi giá trị. Vì vậy, vấn đề không phải chỉ là làm cho hàng hóa đi qua TPHCM nhiều hơn, mà là làm cho phần giá trị được tạo ra tại TPHCM lớn hơn. Đây là nơi có khoảng cách GAP xuất hiện hiện nay.

TPHCM không thiếu doanh nghiệp cơ khí; không thiếu logistics; không thiếu công nghệ; có viện, trường, FDI, tài chính và nguồn nhân lực. Nhưng những năng lực ấy chưa phải lúc nào cũng kết nối được thành một năng lực công nghiệp hoàn chỉnh.

Một doanh nghiệp có thể chế tạo tốt nhưng chưa đạt tiêu chuẩn quốc tế. Một doanh nghiệp khác có công nghệ nhưng không có đủ đơn hàng để đầu tư. Một viện nghiên cứu có giải pháp nhưng thiếu doanh nghiệp thương mại hóa. Một tập đoàn FDI có nhu cầu tìm nhà cung ứng trong nước nhưng không dễ xác định doanh nghiệp nào thực sự đủ chuẩn. Một ngân hàng có vốn nhưng thiếu dữ liệu để đánh giá năng lực và rủi ro…

Có thể nói: Nhìn từng thành phần, TPHCM có nhiều điểm mạnh. Nhưng, nhìn cả hệ thống, Thành phố vẫn có độ phân mảnh. Vì vậy, GAP (khoảng cách) lớn nhất không nhất thiết là thiếu thêm một nhà máy hay một doanh nghiệp. GAP lớn nhất là khả năng kết nối những năng lực đang tồn tại thành một năng lực đủ lớn để nhận những cơ hội lớn hơn. Đây cũng là lý do chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ quốc gia giai đoạn 2026–2035 nhấn mạnh doanh nghiệp là trung tâm, nâng cao năng lực cung ứng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị trong nước và toàn cầu.

Đối với công nghiệp hàng hải, điều này càng quan trọng. Một con tàu hiện đại không phải sản phẩm của một doanh nghiệp. Một công trình ngoài khơi cũng như vậy. Chúng là sản phẩm của một hệ thống năng lực.

Vì vậy, TPHCM cần một hệ sinh thái Công nghiệp Hàng hải. Nhưng cần tránh một ngộ nhận phổ biến. Đó là: Hệ sinh thái không phải là một sơ đồ bao gồm Nhà nước, doanh nghiệp, FDI, viện, trường, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ nối với nhau bằng những “mũi tên’’. Nếu tất cả “các vị” cùng ngồi trong một phòng nhưng không có đơn hàng thì đó chỉ là một cuộc họp đơn thuần. Một hệ sinh thái chỉ thực sự tồn tại khi một nhu cầu thị trường khiến các năng lực khác nhau phải hợp tác, và sự hợp tác ấy tạo ra giá trị lớn hơn việc mỗi bên hành động riêng lẻ.

Doanh nghiệp lớn cần nhà cung ứng. Doanh nghiệp nhỏ cần đơn hàng. FDI cần chuỗi cung ứng trong nước đủ chuẩn. Viện, trường cần thị trường cho công nghệ. Ngân hàng cần dữ liệu để đánh giá rủi ro. Nhà nước cần một nền công nghiệp đủ mạnh để thực hiện mục tiêu quốc gia biển mạnh…

Khi những lợi ích ấy gặp nhau, liên kết không chỉ còn là nghĩa vụ. Nó trở thành một lựa chọn kinh tế hợp lý. Đó chính là nguyên tắc “Happy to do” (sẵn lòng làm điều gì đó) – các bên tự nguyện tham gia bởi họ cùng có lợi.

Điều này cũng làm thay đổi cách thiết kế chính sách. Thay vì hỏi Nhà nước có thể hỗ trợ doanh nghiệp bao nhiêu, nên hỏi: Làm thế nào để giảm chi phí mà doanh nghiệp phải chịu khi bước vào chuỗi giá trị quốc tế ?

Các chi phí có thể bao gồm: Chi phí đầu tiên là chi phí tìm kiếm: ai có thể làm gì, đạt tiêu chuẩn nào và có khả năng cung cấp đến đâu? Chi phí thứ hai là chi phí nâng cấp: làm thế nào để một doanh nghiệp từ nhà cung ứng nhỏ trở thành nhà cung ứng đạt chuẩn quốc tế? Chi phí thứ ba là rủi ro: ai chia sẻ rủi ro trong giai đoạn công nghệ hoặc thị trường chưa đủ trưởng thành?

Một số giải pháp nâng cao nămg lực, hợp tác trong lĩnh vực hàng hải

Để trả lời những câu hỏi nêu trên, từ quý IV/2026, TPHCM cần bắt đầu hành động bằng một việc tưởng như kỹ thuật nhưng thực ra mang ý nghĩa chiến lược: Xây dựng Baseline năng lực Công nghiệp Hàng hải (bức tranh tổng thể về năng lực hiện tại của ngành ở một thời điểm cụ thể). Đây không phải là danh bạ doanh nghiệp, mà là một bản đồ năng lực sống, cho biết doanh nghiệp nào thiết kế được gì, chế tạo được gì, đạt tiêu chuẩn nào, đang tham gia chuỗi nào, thiếu công nghệ gì, thiếu nhân lực gì và cần điều kiện gì để bước lên một tầng giá trị cao hơn… Khi dữ liệu ấy được kết nối với dự án và nhu cầu thị trường, chuyển đổi số mới thực sự trở thành công cụ công nghiệp.

Dữ liệu khi đó không chỉ trả lời “ai là ai”, mà trả lời “ai có thể làm gì cho ai”.

Nhưng dữ liệu chưa đủ. Đối với TPHCM không nên xây dựng một hệ sinh thái trên giấy rồi chờ doanh nghiệp tham gia, mà nên làm ngược lại: bắt đầu từ thị trường. Nên chọn một số chuỗi có nhu cầu thật, dự án thật và doanh nghiệp thật; đưa các bên vào cùng một bài toán. Sau đó đo lường kết quả. Nếu hợp tác tạo thêm đơn hàng, giảm thời gian, tăng năng suất, tăng nội địa hóa hoặc tạo ra công nghệ mới thì mô hình này có lý do để mở rộng. Ngược lại, nếu không tạo ra giá trị, cần phải chỉnh sửa. Nếu vẫn không thấy hiệu quả, phải dừng ngay.

Một chính sách công nghiệp hiện đại không thể được đánh giá bằng số cuộc họp hay số biên bản ghi nhớ. Nó phải được đánh giá bằng đơn hàng, năng suất, giá trị gia tăng, vốn tư nhân, công nghệ được thương mại hóa và vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng quốc tế…Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa kiến tạo công nghiệp và bao cấp công nghiệp. Nhà nước có thể chia sẻ rủi ro ban đầu. Nhưng thị trường phải là nơi quyết định cuối cùng.

Nhìn tới năm 2050, mục tiêu của TPHCM vì thế không nên chỉ là quy mô, mà mục tiêu phải là chiều sâu. Từ nay đến năm 2030, Thành phố cần tạo nền móng: dữ liệu năng lực, doanh nghiệp dẫn dắt, những chuỗi cung ứng đầu tiên và những mô hình liên kết đã được kiểm chứng. Đến 2040, những mô hình hiệu quả phải được mở rộng thành các cụm công nghiệp có khả năng cạnh tranh quốc tế. Đến 2050, TPHCM cần có vị trí đáng kể ở những tầng giá trị cao của công nghiệp hàng hải: thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống, tự động hóa, số hóa và dịch vụ trong toàn bộ vòng đời tài sản biển. Đây cũng là logic phù hợp với tinh thần Nghị quyết 20-NQ/TW. Quốc gia biển mạnh không thể chỉ được xây dựng bằng cách khai thác nhiều hơn từ biển. Phải bằng cách tạo ra nhiều giá trị hơn từ biển. Và đối với TPHCM, tạo ra giá trị ấy có nghĩa là chuyển từ một trung tâm giao thương thành một trung tâm có năng lực công nghiệp.

Thực tế TPHCM có biển, có cảng, logistics; có công nghiệp; có công nghệ, tài chính và có thị trường. Nhưng lợi thế không tự biến thành năng lực. Thành phố cần kết nối những lợi thế ấy thành một hệ thống có khả năng cạnh tranh. Vì vậy, tôi không cho rằng TPHCM cần bắt đầu bằng một bộ máy lớn. Hãy bắt đầu bằng một thị trường thật, một dự án thật, một bộ dữ liệu thật và một cơ chế khiến doanh nghiệp thấy rằng hợp tác có lợi hơn đứng riêng lẻ. Nếu làm được điều đó, hệ sinh thái không cần phải được dựng lên bằng những sơ đồ đẹp. Thị trường sẽ kéo doanh nghiệp lại gần nhau. Công nghệ sẽ tìm đến nơi có đơn hàng. Vốn sẽ tìm đến nơi có năng lực. Và năng lực sẽ tích lũy thành lợi thế cạnh tranh…Khi ấy, TPHCM sẽ không chỉ là nơi những dòng hàng hóa khổng lồ đi qua, mà sẽ trở thành nơi tạo ra và giữ lại giá trị của công nghiệp hàng hải Việt Nam, đồng thời trở thành một mắt xích có năng lực trong chuỗi giá trị hàng hải quốc tế. Đó là con đường từ lợi thế biển đến năng lực biển; từ năng lực biển đến năng lực công nghiệp; và từ năng lực công nghiệp đến một vị trí xứng đáng trong nền kinh tế biển khu vực và toàn cầu.

Và đó cũng chính là cách TP.HCM có thể biến tinh thần của Nghị quyết 20-NQ/TW thành một chiến lược phát triển có thể nhìn thấy, đo được và thực hiện được đến năm 2050./.