NCVCC, TS HỒ BÁ THÂM
(Viện trưởng viện Triết học lượng tử và Tí tuệ Việt IQP&VM)
1- Đặt vấn đề
Theo yêu cầu của Lãnh đạo Uỷ ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh (UBND TPHCM) và Liên hiệp các Hội Khoa học Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (LHHKHKT VN –TPHCM) về góp ý cho “Chiến lược Giáo dục TPHCM đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045”, sau nghiên cứu bản Chiến lược, chúng tôi xin có vài ý kiến về mục quan điểm và tầm nhìn của Chiến lược này.
Dù nước ta là nước đang phát triển, còn nhiều khó khăn thách thức, TPHCM cũng vậy, nhưng với thế giới ngày nay, các nước đi sau cần có chiến lược đi tắt đón đầu, chủ động, nhanh chóng tìm cách đi thẳng vào công nghệ hiện đại tiên tiến mà trong đó giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ phải đi tiên phong.
Với tinh thần đó, Chiến lược giáo dục TPHCM một vài thập niên tới phải thấm nhuần và tiếp cận, bắt nhịp được với khoa học và công nghệ hiện đại nhất ngày nay là khoa học và công nghệ lượng tử cũng như triết học lượng tử, từng bước và căn cơ, trước hết là từ quan điểm của Chiến lược. Nhưng phải bắt dầu dần từ Chiến lược GDĐT giai đoạn này, không chờ đợi.
Quan điểm phát triển GDĐT những thập niên tới theo chúng tôi, không chỉ nhằm “thích ứng với phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN” (tr.8 của bản Chiến lược… viết) mà còn phải, hay TRƯỚC HẾT LÀ THÍCH ỨNG với PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TIÊN TIẾN, NHẤT LÀ CÔNG NGHỆ LƯỢNG TỬ, NGÀY NAY VÀ TRONG TƯƠNG LAI của thế giới (câu này nên ghi trước câu “thích ứng với phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN”)! Mà công nghệ tiến tiến nhất ngày nay và sắp tới không chỉ là AI điện tử mà còn là công nghệ lượng tử (CNLT).
Mới đây có một số bài báo với tiêu đề: “Bạn đã chuẩn bị cho cuộc cách mạng lượng tử chưa?”; Đại học Hàn Quốc: về “Hợp tác Đại học Yonsei và IBM Quantum: Kỳ vọng xây dựng hệ sinh thái lượng tử của Hàn Quốc”; “Vương quốc Anh đầu tư 25 tỷ bảng Anh trong 10 năm cho chiến lược lượng tử quốc gia”…cho thấy một số nước trên thế giới đã di nhanh vào nắm bắt cơ hội của cuộc cách mạng này về mặt công nghệ.
Theo các nhà khoa học, “ngành khoa học lượng tử sẽ “lên ngôi” với một loạt hướng ứng dụng vượt qua các môn khoa học cổ điển khác trong các lĩnh vực máy tính, trí tuệ nhân tạo, an ninh thông tin…”[1].
Từ thông tin gợi mở này và thực tế ở TPHCM cũng như nước ta, chúng tôi nảy sinh ý tưởng “giáo dục lượng tử”… và xin có vài kiến nghị sau đây liên quan đến quan điểm nói trên với UBND TPHCM nhân góp ý Chiến lược Giáo dục TPHCM đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045!
[1] https://tuoitre.vn/cong-nghe-luong-tu-hien-thuc-hoa-khoa-hoc-vien-tuong-1365034.htm?gidzl=X-j3TnKbd1E2y49v53kU583qG7a8FSv2dQKK9bzloaoTyaSaMMsS6fgY5oGDQPj8dwj0BJQc–zT4oEU4m
2-Một số thông tin và tình hình
2.1. Nhìn từ nước Anh về “chiến lược lượng tử quốc gia” (từ năm 2014) phát triển công nghệ lượng tử, nhân lực lượng tử
– Năm 2023, chính phủ Vương quốc Anh đã giao nhiệm vụ cho Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ (DSIT) thực hiện sứ mệnh của đất nước là trở thành nền kinh tế đổi mới nhất trên thế giới và là một siêu cường về khoa học và công nghệ. Công nghệ lượng tử được xác định là cốt lõi của sứ mệnh này, là một trong năm công nghệ được ưu tiên, đó là lượng tử, trí tuệ nhân tạo, sinh học kỹ thuật, chất bán dẫn và viễn thông tương lai. Ngày 15/3/2023, Chiến lược Lượng tử quốc gia Vương quốc Anh đã được xuất bản
– Các công nghệ lượng tử tận dụng các hiện tượng ở quy mô nguyên tử để tìm ra những cách mới xử lý thông tin. Những công nghệ này một ngày nào đó sẽ giúp giải quyết các vấn đề phức tạp không thể giải quyết bằng máy tính cổ điển có hiệu suất tính toán cao nhất hiện có và sẽ cho phép đạt đến những giới hạn hoàn toàn mới trong các lĩnh vực cảm biến, xác định thời gian, hình ảnh và truyền thông. Các công nghệ lượng tử sẽ đưa ra các giải pháp khả thi cho một số thách thức xã hội lớn nhất và có thể cung cấp các khả năng bất ngờ trong tương lai giúp cải thiện cuộc sống, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và giúp xã hội an toàn hơn.
– Công nghệ lượng tử đã đạt được những tiến bộ lớn ở Vương quốc Anh, với khoản đầu tư 1 tỷ bảng Anh vào nghiên cứu và phát triển từ năm 2014. Trong suốt 10 năm triển khai, chương trình này đã xây dựng được những tiềm lực to lớn về điện toán lượng tử, cảm biến, thời gian, hình ảnh và thông tin liên lạc, giúp xây dựng con đường tiếp cận thị trường tiềm năng cho các tổ chức/doanh nghiệp. Do đó, Vương quốc Anh có những thế mạnh và cơ hội đáng kể về lượng tử
– Chương trình đã đầu tư vào các kỹ năng lượng tử, tài trợ và cấp học bổng cho nghiên cứu sau đại học, đồng thời thu hút được khá nhiều chuyên gia lượng tử hàng đầu thế giới. Nguồn nhân lực tài năng được xác định là yếu tố then chốt để định vị tổ chức/doanh nghiệp lượng tử ở Vương quốc Anh…..
Trong lời mở đầu Báo cáo Chiến lược Lượng tử quốc gia Anh của bà Hon Michelle Donelan, Bộ trưởng Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ có đoạn: “Chúng tôi sẽ biến Vương quốc Anh thành ngôi nhà của những đột phá khoa học tiên tiến, nơi tốt nhất trên thế giới để bắt đầu và phát triển doanh nghiệp lượng tử, tiếng nói hàng đầu trong cộng đồng công nghệ và lượng tử quốc tế, đồng thời là thỏi nam châm thu hút tài năng lượng tử quốc tế”[1].
2.2-Nhìn từ đại học Hàn Quốc về Hợp tác Đại học Yonsei và IBM Quantum: Kỳ vọng xây dựng “hệ sinh thái lượng tử” của Hàn Quốc
– Đầu tháng 3/2023, Đại học Yonsei kỷ niệm một năm Ngày thành lập Viện Công nghệ thông tin lượng tử Yonsei (IQIT) và khai trương quyền truy cập vào các hệ thống lượng tử của IBM.
– IQIT cung cấp cho sinh viên, các nhà nghiên cứu và cộng tác viên trong ngành của trường đại học Yonsei quyền truy cập vào toàn bộ hơn 20 hệ thống lượng tử dựa trên đám mây của IBM, từ 5 qubit cho đến 127 qubit của bộ xử lý IBM Quantum Eagle. Trong thời gian tới, Viện sẽ khởi công xây dựng hệ thống IBM Quantum One của riêng mình được dự kiến sẽ đưa vào hoạt động từ năm 2024. Đây là cơ sở tư nhân thứ hai trên thế giới được IBM cung cấp bộ xử lý cơ sở IBM Eagle…
[1] https://m.antoanthongtin.gov.vn/chinh-sach—chien-luoc/vuong-quoc-anh-dau-tu-25-ty-bang-anh-trong-10-nam-cho-chien-luoc-luong-tu-quoc-gia-108932
– Nghiên cứu công nghiệp để mang lại lợi ích cho xã hội Hàn Quốc
Các nhà nghiên cứu của Yonsei hy vọng rằng, học máy lượng tử sẽ dẫn đến một thành phố thông minh hơn bằng cách tối ưu hóa hiệu quả dữ liệu phức tạp liên quan đến cuộc sống hàng ngày. Với một máy tính lượng tử tại chỗ, người dùng Yonsei sẽ có thể nghiên cứu các thuật toán học máy lượng tử hiệu quả hơn. IQIT quan tâm đến nhiều lĩnh vực nghiên cứu liên quan đến công nghệ thông tin lượng tử, bao gồm khoa học vật liệu, tài chính, mật mã và các thuật toán lượng tử thực tế.
Dự kiến hệ thống IBM Quantum System One sẽ được triển khai tại khuôn viên mở Yonsei ở Songdo gần Khu liên hợp Sinh học Yonsei, nên Đại học Yonsei quan tâm đặc biệt đến các ứng dụng cho khoa học đời sống và chăm sóc sức khỏe.
-Giáo dục thế hệ các nhà khoa học lượng tử tiếp theo của Hàn Quốc
Thông qua IQIT, Yonsei nhằm mục đích cung cấp cho sinh viên kinh nghiệm thực hành về lập trình lượng tử và đào tạo thế hệ các nhà khoa học và kỹ sư lượng tử tiếp theo. Viện hy vọng sẽ phát triển một “chương trình giáo dục lượng tử” mạnh mẽ trải dài từ cấp đại học đến sau đại học và thúc đẩy sự hợp tác liên ngành giữa sinh viên và giảng viên từ các khoa và trường khác nhau trong Yonsei.
Các nhà nghiên cứu của Yonsei đặt mục tiêu nâng cao giới hạn của điện toán lượng tử bằng cách tiến hành nghiên cứu trong phát triển phần mềm, phát triển thuật toán, tích hợp ứng dụng,… Mục tiêu của IQIT là trở thành người dẫn đầu trong hệ sinh thái lượng tử của Hàn Quốc và hợp tác với các tổ chức khác để đẩy nhanh sự phát triển của các công nghệ và ứng dụng lượng tử.
-Hợp tác với Yonsei để xây dựng tương lai lượng tử của Hàn Quốc
Các quốc gia trên thế giới đang đầu tư vào điện toán lượng tử vì khả năng giải quyết các vấn đề vượt quá khả năng của các máy tính cổ điển hiện có. Đó là các vấn đề trong các lĩnh vực từ tối ưu hóa dịch vụ thành phố, đến phát triển thuốc trong khoa học dược, khoa học vật liệu, trí tuệ nhân tạo,… Vẫn còn rất nhiều điều để đóng góp cho lĩnh vực này trong quá trình phát triển phần cứng, phát triển phần mềm, tích hợp ứng dụng…
Nhưng để thực hiện những đóng góp đó, điều kiện cần là các trường đại học, doanh nghiệp, chính phủ và các tổ chức nghiên cứu khác phải có quyền truy cập vào phần cứng lượng tử, phần mềm và tài nguyên giáo dục để thành công. Điều này cũng đòi hỏi hình thành một cộng đồng làm việc cùng nhau trên các lĩnh vực và nguyên tắc khác nhau để thúc đẩy khoa học điện toán lượng tử.
Nhiệm vụ của IQIT là làm phong phú cuộc sống con người thông qua nghiên cứu thông tin lượng tử, với mục tiêu chuẩn bị cho xã hội thông tin trong tương lai thông qua giáo dục công nghệ thông tin lượng tử và tạo ra hệ sinh thái lượng tử.
Các tổ chức khác có thể hợp tác với Yonsei bằng cách hợp tác trong các dự án nghiên cứu lượng tử. IQIT đã sẵn sàng hợp tác với các trường đại học, tổ chức nghiên cứu và ngành công nghiệp khác để thúc đẩy chuyên môn lượng tử của Hàn Quốc và thúc đẩy khám phá khoa học. Các tổ chức bên ngoài hợp tác với IQIT sẽ có thể sử dụng quyền truy cập qua đám mây của Viện vào toàn bộ nhóm hệ thống lượng tử của IBM.
Các tổ chức bên ngoài hiện đang hợp tác với IQIT sẽ có thể sử dụng quyền truy cập qua đám mây của Viện vào toàn bộ nhóm hệ thống lượng tử của IBM và sau đó truy cập Hệ thống Lượng tử IBM One của Yonsei vào năm 2024. IQIT sẽ đóng vai trò là đầu mối quan trọng của cộng đồng lượng tử, làm việc với các nhà lãnh đạo điện toán lượng tử khác trong nước và cộng tác với IBM.
Đại học Yonsei kỳ vọng sẽ mở rộng quy mô hợp tác và hợp tác nghiên cứu với các trường đại học, tổ chức nghiên cứu và ngành công nghiệp để thúc đẩy chuyên môn lượng tử của Hàn Quốc với thông điệp: “Chúng tôi cũng rất vui mừng về những gì mà các nhà nghiên cứu và nhà phát triển Hàn Quốc có thể tạo ra với điện toán lượng tử và đang mong đợi sự đột phá của Hệ thống Lượng tử IBM One của IQIT trong những tháng tới”[1].
2.3- Chúng ta đã chuẩn bị cho cuộc cách mạng lượng tử lần thứ 2 chưa?
Thông tin cho biết:
Khoa học thông tin lượng tử (QIS) là một lĩnh vực mới nổi kết hợp các đặc tính của cơ học lượng tử với các công nghệ tính toán, cảm biến và mạng. Do đó, nó sẵn sàng thúc đẩy những tiến bộ mang tính cách mạng trên một loạt các lĩnh vực thiết yếu – từ an ninh quốc gia đến nghiên cứu năng lượng đến phát triển các vật liệu mới và thuốc cá nhân hóa. Về cốt lõi, điện toán lượng tử khai thác các hiện tượng của cơ học lượng tử để phân tích, giải thích và sử dụng lượng dữ liệu khổng lồ để giải quyết các vấn đề phức tạp.
Điện toán lượng tử có thể sẽ là chìa khóa cho tương lai công nghệ của các doanh nghiệp ở khắp mọi nơi. Lời hứa này về các công nghệ lượng tử đã tạo ra nhiều nhà truyền bá phúc âm, ngay cả khi việc áp dụng quy mô lớn các hệ thống lượng tử vẫn còn rất xa vời trên đường chân trời. Nếu bạn hy vọng biến lời hứa này thành hiện thực và trở thành nhà lãnh đạo lượng tử, điều cần thiết là tổ chức của bạn phải sắp xếp các nguồn lực, ưu tiên, tài năng, năng lượng và tầm nhìn.
Giờ là lúc chuẩn bị cho cuộc cách mạng lượng tử sắp tới. Dưới đây là mọi thứ bạn cần biết về QIS – những ngành có khả năng bị gián đoạn trước những thách thức đã biết mà công nghệ phải đối mặt.
Theo Richard Feynman, nhà vật lý lý thuyết người Mỹ đoạt giải Nobel và là người tiên phong trong lĩnh vực QIS có chia sẽ: “Với một loại máy lượng tử phù hợp, bạn có thể bắt chước bất kỳ hệ thống lượng tử nào, kể cả thế giới vật chất.”
Có thể thấy rằng chỉ có những người tiên phong về công nghệ điện toán chỉ có thể tưởng tượng công nghệ điện toán hiện đại có thể đạt được những gì. Nhưng ngay cả khi khả năng tính toán của điện toán cổ điển (ví dụ như nhị phân hoặc kỹ thuật số) tiếp tục phát triển, nhiều vấn đề vẫn nằm ngoài tầm với của nó. Như Tiến sĩ Feynman đã ám chỉ, một máy tính cổ điển không có khả năng “bắt chước” các hệ thống lượng tử.
Cũng giống như thế giới khoa học quay đầu khi sự hiểu biết cổ điển về các hệ thống vật lý bị các nhà lý thuyết lượng tử ban đầu che đậy, những hạn chế của tính toán cổ điển đang bị thách thức bởi lời hứa của tính toán lượng tử.
Như với bất kỳ bước đột phá khoa học nào – và điện toán lượng tử không hứa hẹn là một cuộc cách mạng – công nghệ hỗ trợ và giải thích tính toán lượng tử không dễ mô tả hay dễ nắm bắt. Tuy nhiên, khó có thể bỏ qua những ứng dụng và ý nghĩa của nó. Cuộc cách mạng lượng tử sẽ cung cấp các kết quả tốt hơn, nhanh hơn và có ý nghĩa hơn so với các máy tính thông thường tốt nhất hiện tại (và thậm chí trong tương lai).
Sức mạnh của xử lý lượng tử: Công nghệ lượng tử khai thác các đặc điểm của các hạt nguyên tử và cách chúng liên hệ với nhau để xử lý thông tin với tốc độ tính toán – theo lý thuyết – nhanh hơn theo cấp số nhân so với các máy tính thông thường dựa trên bóng bán dẫn. Vì nhiều lý do liên quan, truyền thông lượng tử cũng an toàn hơn các phương pháp mật mã thông thường.
Sức mạnh và lời hứa của máy tính lượng tử bắt nguồn từ toán tử logic, bit lượng tử, hay qubit. Mặc dù một qubit có thể đại diện cho các trạng thái kỹ thuật số (ví dụ: 0 hoặc 1, tương tự như một bit của máy tính thông thường), một qubit cũng có thể biểu diễn đồng thời cả hai trạng thái trong một trạng thái được gọi là “chồng chất”, là một hiện tượng duy nhất cơ bản của cơ học lượng tử .
Khai thác các tác động của chồng chất có thể mang lại sức mạnh xử lý có tiềm năng giải quyết các vấn đề ngày nay là khó chữa, không thực tế hoặc không thể tưởng tượng được. Cuộc cách mạng lượng tử có thể mở ra một kỷ nguyên khám phá mới vượt ra ngoài sự khắt khe của suy nghĩ ngày nay.
Có bất kỳ số lượng và nhiều lĩnh vực kỹ thuật và kinh doanh nào được hưởng lợi từ sự tiến bộ của máy tính lượng tử. Trên con đường áp dụng rộng rãi hơn, các nhà đổi mới ban đầu đang nghiên cứu các hệ thống lượng tử quen thuộc với tiền thân của máy tính cổ điển của họ: Phần cứng lượng tử/Thuật toán lượng tử/ Phần mềm lượng tử/ Internet lượng tử/ Định thời lượng tử, hình ảnh và cảm biến
Trong một số trường hợp, cần có những đổi mới lớn để biến tính toán lượng tử thành hiện thực (ví dụ như phần cứng để bắt chước cơ học lượng tử và các thuật toán được thiết kế để ứng dụng trên phần cứng lượng tử). Điều đó không có nghĩa là con đường phía trước là rõ ràng. Khai thác sức mạnh của cơ học lượng tử là một nhiệm vụ phức tạp và tinh tế và vẫn còn nhiều thách thức.
Do đó, dự kiến sẽ sớm áp dụng điện toán lượng tử trong một số ngành, bao gồm:Tài chính/Tối ưu hóa danh mục đầu tư/Đánh giá rủi ro/Nghiên cứu chế tạo thuốc/Mã hóa dữ liệu và truyền thông/ Cảm biến và thời gian. Một số nỗ lực đang được tiến hành để làm cho các Qubit siêu dẫn mạnh mẽ hơn.[Reference: Matthew Marrone (2021, November 15). Are You Prepared for the Quantum Revolution?, from https://builtin.com/hardware/
quantum-computing-revolution[2]].
Các nhà khoa học nói về cuộc cách mạng lượng tử lần thứ hai đang đến gần, bởi chúng ta đã có cuộc cách mạng lần thứ nhất. Kết quả của cuộc cách mạng lượng tử thứ hai sẽ là máy tính lượng tử[3]. Một số nhà khoa học cho rằng, máy tính lượng tử thật sự sẽ xuất hiện sau khoảng 15 năm nữa. Ngay từ bây giờ đã có các công trình về đồng hồ lượng tử; đến cuối năm 2020 các cảm biến lượng tử sẽ được chế tạo; còn đến năm 2029 sẽ có Internet lượng tử. Đỉnh điểm của cuộc cách mạng lượng tử lần hai sẽ là các máy tính lượng tử đa năng. Dự đoán chúng sẽ xuất hiện vào năm 2035 (HBT nhấn mạnh). Nếu tất cả diễn ra theo đúng kế hoạch, thì chúng ta sẽ sống trong thế giới đầy rẫy vệ tinh lượng tử và các dữ liệu số được mã hóa lượng tử. Đó là những thứ mà mọi người đều có thể sử dụng chứ không chỉ riêng các nhà khoa học. “Mật mã lượng tử khiến cho các dữ liệu của chúng ta trở nên an toàn hơn. Sử dụng máy tính lượng tử, chúng ta sẽ không còn phân vân về vấn đề an ninh dữ liệu” – Tiến sĩ Perrine Berger ở Tập đoàn Thales Group (Pháp), cho biết như vậy.
Máy tính lượng tử đang được nghiên cứu và phát triển ở nhiều nơi trên thế giới, mặc dù các nghiên cứu nhằm tạo ra máy tính lượng tử hoạt động hết chức năng diễn ra toàn khác đối với trường hợp các thiết bị điện tử truyền thống. Chịu trách nhiệm nghiên cứu về máy tính lượng tử là các nhà vật lý – những người thường thực hiện các thí nghiệm không liên quan gì với nhau. Ví dụ: Các nguyên tử siêu lạnh có thể đực sử dụng để nghiên cứu các dạng kỳ lạ mới của vật chất (chẳng hạn như trạng thái ngưng tụ Bose- Einstein), nhưng cũng có thể được sử dụng cho liên lạc lượng tử). Các phòng thí nghiệm của ĐH Paris-Saclay còn tiến hành nghiên cứu các trạng thái điện tử hoặc spin mới, nhằm mở đường phát triển siêu dẫn trong nhiệt độ tới hạn cao. Đó là các pha (phase) kỳ lạ, chẳng hạn như các chất lỏng spin lượng tử, khí điện tử 2D trên bề mặt ô xit. Mục đích của các nhà khoa học là hiểu và mô tả vận tải điện tử và nhiệt, về mặt lý thuyết, trong cái gọi là những hệ thấp chiều (mesocopic), trong đó hành vi của điện tử phụ thuộc vào sự phù hợp lượng tử của phương trình sóng của chúng. Điều này dẫn đến sự hình thành các loại điện tử nhân tạo mới, chẳng hạn như các điểm lượng tử bán dẫn hoặc siêu dẫn, các sóng nano carbon… Không có những thứ này, chúng ta không thể phát triển công nghệ lượng tử
Những cỗ máy này có ưu thế hơn so với máy tính truyền thống, bởi vì công suất tính toán của chúng phát triển theo hàm số mũ – 2 qubit có 4 trạng thái khả dĩ; 3 qubit – 8 trạng thái; còn 150 qubit có số trạng thái nhiều hơn tổng số nguyên tử trên Trái đất!
Công nghệ máy tính lượng tử dường như sẽ thay đổi hoàn toàn cuộc sống của chúng ta. Sau 100 năm nữa, nhân loại sẽ nhớ đến thời kỳ trước cách mạng lượng tử lần thứ hai tương tự như chúng ta ngày nay nói về thế giới trước thời kỳ công nghiệp hóa[4].
Trong thực tế hình như từ cấp cao cũng chưa thấy chuẩn bị hay sẵn sàng gì! Hầu như chỉ thấy nhắc nhiều đến AI, còn ít thấy nhắc tới công nghệ lượng tử, khoa học lượng tử! Trong bản “Chiến lược giáo dục” nói trên cũng không thấy tinh thần lượng tử xuất hiện!
Phải chăng vì nó còn xa hay chưa khả thi…? Thời bây giờ KHCN thay đổi nhanh lắm! Không thể đợi nước đến chân mới nhảy?
Rất mừng là từ một số trung tâm, trường, viện nhất là khu vực Hà Nội mấy năm gần đây đã khởi động hội thảo, tọa đàm, truyền thông về khoa học lượng tử, tư tưởng triết học lượng tử và công nghệ lượng tử đến công chúng trước hết là giới trí thức, nhà khoa học và nhà giáo dục. Còn trong giới quân sự thì họ thực hiện âm thầm hơn nhưng cũng đang vận dụng thành tựu của thế giới để chế tạo các công nghệ quân sự lượng tử.
Do đó, chúng ta cần chuẩn bị tốt hơn cho cuộc cách mạng công nghệ lượng tử đã, đang đến gần trong mấy năm tới và ngày càng rõ rệt, càng nhanh chóng!
3- Kiến nghị
Từ tình hình và thông tin trên, chúng ta có suy nghĩ gì về tầm nhìn ứng dụng và phát triển lượng tử ở TPHCM và trong hệ hệ giáo dục đào tạo TPHCM hay không? Với tinh thần “đi tắt đón đầu”, “giáo dục – đào tạo đi trước” thì GDĐT TPHCM tại sao không?
3.1. Kiến nghị với UBNDTPHCM sớm có tầm nhìn và chiến lược ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử, nhân lực lượng tử trong tầm nhìn phát triển đột phá của TPHCM.
Đô thị thông minh sắp tới là THÔNG MINH LƯỢNG TỬ.
Cho nên trong xây dựng NQ VÀ TẦM NHÌN PHÁT TRIỂN của Đảng bộ TPHCM nhiệm kỳ mới 2025-2030 và tầm nhìn 20245 cần chủ động xây dựng tầm nhìn chiến lược về ứng dụng và phát triển công nghệ và nhân lực lượng tử. Cần nhạy bén học tập và hợp tác quốc tế xây dựng “các tế bào” và “cứ điểm” phát triển công nghệ và nhân lực lượng tử, chứ không chỉ là AI, nếu không sẽ chậm chân!
3.2. Cần truyền thống giáo dục tri thức lượng tử, công nghệ lượng tử
Hiện nay ở chương trình phổ thông có phần học vật lý về vật lý lượng tử, trên mạng xã hội có truyền thông về cơ học lượng tử và công nghệ lượng tử nhưng nhìn chung ở các trường, kể cả đại học thì kiến thức về lượng tử còn xa lạ. Dân trí, quan trí lượng từ còn chưa có ý thức rõ nét. Trong triết học thì cũng chưa có nội dung triết học lượng tử.
Viện Triết học phát triển thuộc LHCHKHKTVN đã lập ra Trung tâm triết học lượng tử từ cuối năm 2022 và tháng 4 năm 2023 có hội thảo khoa học quốc gia về “Lượng tử và đời sống”[5]. Tại đây có nhiều tâm huyết và khát vọng, ý tưởng hướng tới xây dựng QUỐC GIA VN LƯỢNG TỬ trong nền văn minh lượng tử!
Hội Khoa học Phát triển nguồn nhân lực nhân tài VN-TPHCM mới lập “Viện Triết học lượng tử và Trí tuệ Việt” (nhận dịp ngày 20/11/2023) do TS Hồ Bá Thâm làm Viện trưởng. Chúng tôi cũng đã có nghiên cứu và có công trình khoảng hơn 800 về triết học lượng tử. Hy vọng sẽ xây dựng một tầm nhìn, nhãn quan triết học lượng tử, một triết học phi truyền thống…bên cạnh triết học đương đại truyền thống! Rất kỳ vọng sẽ có ngày sinh viên sẽ có chuyên đề về “triết học lượng tử” trong tầm nhìn phát triển trí tuệ Việt!
“Có thể đưa khoa học lượng tử vào chương trình giảng dạy đại học” được không? Chúng tôi nghĩ là rất cần thiết.
Vào chiều 13/7/2023, tại Trường ĐH Quy Nhơn, đã có hơn 300 giảng viên, giáo viên, sinh viên, học sinh tham dự bài giảng khoa học đại chúng của GS Duncan Haldane (giải Nobel Vật lý năm 2016, Trường ĐH Princeton, Mỹ) về chủ đề “Vật chất lượng tử Topo, vướng víu lượng tử và cuộc cách mạng lượng tử lần thứ 2” Bài giảng kéo dài gần 2 giờ, nhưng nhờ được GS Đàm Thanh Sơn, đang làm việc tại Trường ĐH Chicago, Mỹ – đạt giải Dirac năm 2018, dẫn dắt, phiên dịch nên học viên dễ tiếp cận. Sau bài giảng khoa học đại chúng, không khí hội trường của Trường ĐH Quy Nhơn trở nên sôi nổi qua phần giao lưu.
Em Võ Tuấn Minh, học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Kim Đồng (TP Quy Nhơn), dí dỏm nêu câu hỏi cuộc cách mạng khoa học lượng tử lần thứ 2 mang lại lợi ích gì cho nhân loại? GS Duncan Haldane cho rằng, một trong những ý tưởng hiện nay là cần có máy tính lượng tử để thiết kế ra những hệ lượng tử mới. Giả sử chúng ta có máy tính lượng tử thì có thể làm ra những vật liệu mới, phân tử mới, làm ra vắc xin nhanh hơn nhiều so với máy tính cổ điển hiện nay. Thời điểm này, đã xuất hiện những thiết bị đo lượng tử, thiết bị này không dựa vào hiện tượng vướng víu lượng tử. Tuy nhiên, khi ta hiểu lượng tử thì sẽ làm ra nhiều thiết bị tốt, tiến bộ hơn để ứng phó, ngăn ngừa trước những vấn đề như biến đổi khí hậu. Trong tương lai, tôi tin rằng sẽ có nhiều thành quả lượng tử, góp phần thay đổi cuộc sống của bạn. Chưa kể, hiện có nhiều sinh viên theo học ngành khoa học kỹ thuật điện đang quan tâm đến khoa học lượng tử. Các bạn sẽ được tham gia vào những tiến bộ này. Trên thế giới, trong đó có Mỹ, Trung Quốc rất coi trọng việc phát triển khoa học lượng tử…”.
Về câu hỏi, vật lý lượng tử có thể đưa vào chương trình đại học được hay không vì nó có tính ứng dụng cao, giáo sư Duncan Haldane, chia sẻ: “Các nhà hóa học cũng phải học cơ học lượng tử nhưng phần lớn là môn vật lý. Tuy nhiên, gần đây do nhu cầu thị trường nên rất nhiều kỹ sư cũng muốn học cơ học lượng tử. Họ còn học thông tin lượng tử trong các khóa, vậy nên chúng ta cần đưa khoa học lượng tử (và cả triết học lượng tử – HBT) vào chương trình đại học và dạy nó bằng một cách mới, phương pháp mới”. Nhận câu trả lời đầy tính gợi mở này, chị Nguyễn Thị Thu Hưởng, cựu sinh viên ngành quản lý giáo dục, Trường ĐH Quy Nhơn hy vọng tương lai gần, trường sẽ có thêm ngành ngành đào tạo mới này. Từ đó giúp sinh viên có điều kiện tiếp cận nghiên cứu, ứng dụng khoa học lượng tử vào đời sống[6].
3.3. ĐHQGTPHCM hay nơi có điều kiện cần kết hợp với UBNDTPHCM cần thí điểm đi dầu lập Viện nghiên cứu ứng dụng công nghệ lượng tử và đào tạo nhân lực lượng tử.
Trong khi chúng ta còn có khó khăn về kinh phí đầu tư thì phải có lựa chọn trọng điểm ưu tiên cụ thể và nên hợp tác quốc tế, hợp tác với đại học nào đó trên thế giới.
Chẳng hạn với tinh thần như họ đã làm là “Thông qua IQIT, Yonsei nhằm mục đích cung cấp cho sinh viên kinh nghiệm thực hành về lập trình lượng tử và đào tạo thế hệ các nhà khoa học và kỹ sư lượng tử tiếp theo. Viện này hy vọng sẽ phát triển một chương trình giáo dục lượng tử mạnh mẽ trải dài từ cấp đại học đến sau đại học và thúc đẩy sự hợp tác liên ngành giữa sinh viên và giảng viên từ các khoa và trường khác nhau trong Yonsei”.
Phát triển đột phá ngày nay tập trung vào khâu công nghệ và nhân lực chất lượng cao mà trong tâm nhất, đột phá nhất ngày nay là lĩnh vực Trí tuệ nhân tạo và công nghệ, trí tuệ lượng tử. Thậm chí có nước còn nêu công nghệ lượng tử (CNLT) trước cả AI. Mà khâu đột phá THỰC HIỆN là từ các trường đại học và viện nghiên cứu. Hiện nay chúng ta chỉ mới chú ý đến AI, điện toán… “đám mây”.
Tuy nhiên nhân Lễ trao Giải thưởng Khoa học công nghệ toàn cầu 20/12/2023 tại Hà Nội – VinFuture 2023 theo TS. Lê Xuân Nghĩa (nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia, Thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách tài chính – tiền tệ Quốc gia), “Thực tế hiện nay, Vingroup của ông Phạm Nhật Vượng đang phát triển mạnh trên các lĩnh vực như: Ô tô điện, công nghệ số, tế bào gốc, bản đồ gen, y học và những ngành khoa học cơ bản khác… Vì vậy, Vingroup luôn luôn cần sự đóng góp, phát triển của những nhân tài trên toàn thế giới. Ví dụ như máy tính lượng tử hay các phần mềm điều khiển trong tương lai còn thiếu rất nhiều nhân lực chất lượng… Do đó, doanh nghiệp của ông Phạm Nhật Vượng luôn mong muốn có sự góp sức của đội ngũ nhà khoa học xuất sắc thì mới có thể tồn tại và cạnh tranh được”[7]. Đó là một tầm nhìn tiên phong xa và đúng để nắm bắt thành tự công nghệ máy tính điện tử, và các công nghệ tương lai.
Vậy TPHCM chúng ta có dám đi đầu thực hiện nhiệm vụ mũi nhọn này không hay cứ chờ?
3.4. Đề nghị
Đề nghị trong Chiến lược giáo dục TPHCM từ nay dến năm 2030 và tầm nhìn 2045 cần thấm nhuần tinh thần giáo dục lượng tử, tiếp cận công nghệ lượng tử và chủ động đào tạo nhận lực, nhân tài lượng tử… có chọn lọc như một mũi nhọn đột phá!
– Nghiên cứu để bổ sung vào nội dung quan diểm phát triển GĐĐT TPHCM là đón đầu cuộc “cách mạng lượng tử”(có thể như là cuộc cách mạng công nghệ lần thư 5, thực sự vượt bậc của một nền văn minh lượng tử) vận dụng vào lĩnh vực giáo dục đào tạo, chủ động áp dụng và phát triển CNLT vào công tác nghiên cứu và giáo dục con người, đào tạo một số nguôn nhân lực chuẩn bị cho ứng dụng CNLT sắp tới!
– TPHCM cần tiên phong đi đầu về công nghệ lượng tử, khắc phục tình trạng nước đến chân mớ nhảy! Chúng ta đang bắt kịp phần nào với CMCN 4.0 nay CMCN 50 đang ập tới. Hoạt động đào tạo phải có thời gian tạo để ra một thế hệ, một dội ngũ KHCN cho tương lai, phải bắt đầu từ 5, hay 10 năm mới có! Tương lai bắt đầu từ hôm nay!
Cần có tầm nhìn xa rộng ra thế giới và tương lai để chủ động xây dựng chiến lược và các dự án phát triển KHCN và NNL lượng tử. Các trường, viện, trung tâm KHCN và GDĐT cần chủ động về vấn đề này theo khả năng cao nhất của mình!
4- Kết luận:
Chúng tôi xin tóm tắt kiến nghị như sau:
Một là, Kiến nghị với UBNDTPHCM sớm có về tầm nhìn và chiến lược ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử, nhân lực lượng tử trong tầm nhìn phát triển đột phá của TPHCM trong 10 năm tới.
Hai là, Quan điểm phát triển GDĐT những thập niên tới không chỉ nhắm “thích ứng với phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN” mà còn TRƯỚC HẾT LÀ THÍCH ỨNG với PHÁT TRIỂN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TIÊN TIẾN, NHẤT LÀ CÔNG NGHỆ LƯỢNG TỬ, NGÀY NAY VÀ TRONG TƯƠNG LAI của thế giơi.
Ba là, Cần truyền thông và giáo dục tri thức khoa học lượng tử, công nghệ lượng tử, triết học lượng tử để nâng cao quan trí và dân trí về lượng tử, sẵn sàng đón nhận “cuộc cách mạng lượng tử” đang đến gần.
Bốn là, Đề nghị trong Chiến lược giáo dục TPHCM từ nay dến năm 2030 và tầm nhìn 2045 cần thấm nhuần tinh thần giáo dục lượng tử, tiếp cận công nghệ lượng tử và chủ động đào tạo nhận lực, nhân tài lượng tử có trọng tâm như một mũi nhọn đột phá để phát triển vượt bậc, mới có thể “bắt nhịp, cùng phát triển và vượt lên!”
Năm là, Cần có tầm nhìn xa ra thế giới và tương lai để chủ động xây dựng chiến lược và dự án ứng dụng, phát triển KHCN và nguồn nhân lực (NNL) lượng tử. Các trường, viện, trung tâm KHCN và GDĐT cần chủ động về vấn đề này theo khả năng cao nhất của mình! /.
Chú thích:
4 https://drsme.edu.vn/ban-da-chuan-bi-cho-cuoc-cach-mang-luong-tu-chua/
5 Rất ít người biết là chúng ta lợi dụng các phát hiện của vật lý lượng tủ trong cuộc sống hằng ngày. Nếu Max Planck không phát hiện ra rằng, năng lượng sóng điện từ do các vật thể phát ra là không liên tục (lượng tử hóa), thì chúng ta cũng không có điện thoại thông minh (smartphone) và máy tính. Tất cả các transistor giúp các thiết bị này hoạt động đều dựa trên cấu trúc dải của các chất bán dẫn, mà cấu trúc này là đối tượng tác động của các định luật cơ học lượng tử.Không có vật lý lượng tử nghĩa là không có laser, hệ thống quang dẫn, thiết bị định vị vệ tinh GPS, máy chụp cộng hưởng từ. Đó chỉ là phần nổi của tảng băng, bởi trên thế giới đang diễn ra những nghiên cứu, nhìn bề ngoài rất kỳ lạ, nhằm thay đổi số phận toàn nhân loại/https://giaoducthoidai.vn/cach-mang-luong-tu-moi-bien-doi-hoan-toan-cuoc-song-post535123.html/ (Đó là cuộc cách mạng lượng tử lần thứ nhất).
6 https://giaoducthoidai.vn/cach-mang-luong-tu-moi-bien-doi-hoan-toan-cuoc-song-post535123.html
7 https://baochinhphu.vn/hoi-thao-khoa-hoc-tu-luong-tu-den-doi-song-102230508091945707.htm
8 https://baobinhdinh.vn/viewer.aspx?macm=23&macmp=23&mabb=244269
9 https://reatimes.vn/vinfuture-cuoc-hoi-ngo-cua-nhung-con-nguoi-vi-dai-20201224000024642.html
[1] https://m.antoanthongtin.gov.vn/chinh-sach—chien-luoc/hop-tac-dai-hoc-yonsei-va-ibm-quantum-ky-vong-xay-dung-he-sinh-thai-luong-tu-cua-han-quoc-108877
[2] https://drsme.edu.vn/ban-da-chuan-bi-cho-cuoc-cach-mang-luong-tu-chua/
[3] Rất ít người biết là chúng ta lợi dụng các phát hiện của vật lý lượng tủ trong cuộc sống hằng ngày. Nếu Max Planck không phát hiện ra rằng, năng lượng sóng điện từ do các vật thể phát ra là không liên tục (lượng tử hóa), thì chúng ta cũng không có điện thoại thông minh (smartphone) và máy tính. Tất cả các transistor giúp các thiết bị này hoạt động đều dựa trên cấu trúc dải của các chất bán dẫn, mà cấu trúc này là đối tượng tác động của các định luật cơ học lượng tử.Không có vật lý lượng tử nghĩa là không có laser, hệ thống quang dẫn, thiết bị định vị vệ tinh GPS, máy chụp cộng hưởng từ. Đó chỉ là phần nổi của tảng băng, bởi trên thế giới đang diễn ra những nghiên cứu, nhìn bề ngoài rất kỳ lạ, nhằm thay đổi số phận toàn nhân loại/https://giaoducthoidai.vn/cach-mang-luong-tu-moi-bien-doi-hoan-toan-cuoc-song-post535123.html/ (Đó là cuộc cách mạng lượng tử lần thứ nhất).
[4] https://giaoducthoidai.vn/cach-mang-luong-tu-moi-bien-doi-hoan-toan-cuoc-song-post535123.html
[5] https://baochinhphu.vn/hoi-thao-khoa-hoc-tu-luong-tu-den-doi-song-102230508091945707.htm
[6] https://baobinhdinh.vn/viewer.aspx?macm=23&macmp=23&mabb=244269
[7] https://reatimes.vn/vinfuture-cuoc-hoi-ngo-cua-nhung-con-nguoi-vi-dai-20201224000024642.html
Để lại một phản hồi