ĐÀO TẠO NGUỒN NHÂN LỰC NGÀNH KỸ THUẬT TÀU THỦY VÀ CÔNG TRÌNH NGOÀI KHƠI ĐÁP ỨNG CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN VIỆT NAM THÀNH QUỐC GIA BIỂN MẠNH

TS. Đỗ Hùng Chiến
Viện Hàng hải – Trường Đại học Giao thông vận tải TP HCM (UTH)
Hội Khoa học kỹ thuật và kinh tế Biển TP HCM

Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh đặt công nghiệp hàng hải vào vị trí công nghiệp nền tảng. Ngành đóng tàu và công trình ngoài khơi trong nước đang bước vào chu kỳ phục hồi với ba động lực đồng thời: nhu cầu trẻ hóa đội tàu quốc gia (tuổi bình quân 17,3 năm), yêu cầu xanh hóa theo lộ trình của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và sự hình thành chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi. Trong bối cảnh đó, nguồn nhân lực kỹ thuật – vốn sụt giảm mạnh giai đoạn 2014–2019 – trở thành điểm nghẽn. Bài viết tổng hợp tình hình đóng tàu dân sự, quân sự và công trình ngoài khơi giai đoạn gần đây; phân tích mô hình đào tạo gắn kết doanh nghiệp, trong đó có mô hình Học kỳ doanh nghiệp của Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh; từ đó đề xuất các nhóm giải pháp về đào tạo nhân lực liên ngành, có năng lực ngoại ngữ, làm chủ công cụ số và mô phỏng 3D, phục vụ mục tiêu phát triển Việt Nam thành quốc gia biển mạnh.

  1. Đặt vấn đề

Việt Nam có hơn 3.200 km bờ biển, hơn 320 cảng biển và nằm trên tuyến hàng hải quốc tế nối Đông Bắc Á với Châu Âu, Trung Đông và Châu Phi. Năm 2025, sản lượng hàng hóa qua cảng biển đạt khoảng 1,17 tỷ tấn (tăng 12%) và 34,4 triệu TEU container (tăng 11%). Những con số này cho thấy nhu cầu vận tải biển, và kéo theo đó là nhu cầu đóng mới, sửa chữa phương tiện, đang tăng nhanh [1].

Năm 2026 đánh dấu bước chuyển về thể chế. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, cùng Nghị quyết số 218/NQ-CP ngày 7/8/2026 về Chương trình hành động của Chính phủ giai đoạn 2026–2030 đã xác lập ba sự chuyển dịch: từ khai thác tài nguyên sang quản trị đại dương hiện đại; từ phát triển kinh tế ven biển sang quốc gia biển mạnh; từ quản lý theo ngành sang quản trị biển tích hợp. Trước đó, ngày 14/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu “Phải đặt công nghiệp hàng hải đúng vị trí trong chiến lược xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh” và “không để mất năng lực công nghiệp hàng hải” [2]. Công nghiệp hàng hải, trong đó có ngành đóng tàu, được xác định là công nghiệp nền tảng [3].

Cùng lúc, ngành hàng hải thế giới chịu áp lực khử carbon theo lộ trình Net Zero 2050 của IMO với các chỉ số EEXI, CII [4], cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và các tiêu chí ESG [5]. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh ghi nhận tiềm năng điện gió ngoài khơi khoảng 600 GW [6]. Ba xu thế – trẻ hóa đội tàu, xanh hóa vận tải biển, phát triển năng lượng tái tạo ngoài khơi – đều đặt ra nhu cầu lớn về kỹ sư kỹ thuật tàu thủy và công trình ngoài khơi.

Tuy nhiên, nguồn cung nhân lực chưa theo kịp. Tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, số sinh viên trúng tuyển các chuyên ngành đóng tàu giảm từ 174 (2014) xuống 50 (2019); số tốt nghiệp giảm từ 358 (2014) xuống 38 (2023). Nhiều nhà máy phải chậm bàn giao tàu vì thiếu kỹ sư và công nhân lành nghề [7]. Ở phía Nam, trường Đại học Giao thông vận tải Thành phố Hồ Chí Minh cũng đã từng có những giai đoạn khó khăn trong tuyển sinh, thời điểm dịch Covid số lượng sinh viên chỉ 40 sinh viên một khóa. Cho đến nay số lượng và chất lượng sinh viên đã được cải thiện đáng kể; trong 2 năm 2025 và 2026 mỗi năm có trên 100 sinh viên theo học ngành Kỹ thuật tàu thủy. Ngoài ra, các trường đại học trong cả nước như Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh, bách khoa Đà Nẵng, Nha Trang cũng từng rơi vào hoàn cảnh tương tự.

Tham luận này nhằm ba mục tiêu: Thứ nhất, tổng hợp tình hình đóng tàu và công trình ngoài khơi trong nước thời gian gần đây; thứ hai phân tích các mô hình đào tạo gắn kết doanh nghiệp, đặc biệt là mô hình Học kỳ doanh nghiệp tại UTH; thứ ba, đề xuất giải pháp phát triển nhân lực và công nghiệp tàu thủy phục vụ mục tiêu quốc gia biển mạnh, gắn với vai trò của TP. Hồ Chí Minh sau hợp nhất với Bà Rịa – Vũng Tàu. Phương pháp sử dụng là tổng hợp, phân tích tài liệu thứ cấp từ văn bản chính sách, báo cáo của Hội Khoa học kỹ thuật công nghiệp tàu thủy Việt Nam (VISIA), doanh nghiệp và cơ sở đào tạo [8].

  1. Tình hình đóng tàu và công trình ngoài khơi trong nước những năm gần đây

2.1. Quy mô và vị thế ngành

Ngành đóng tàu Việt Nam hiện có 88 doanh nghiệp đóng tàu biển, 411 cơ sở đóng phương tiện thủy nội địa và gần 120 cơ sở có khả năng đóng, sửa tàu trên 1.000 tấn. Tổng năng lực đóng mới ước khoảng 3,5 triệu DWT, phân bố theo ba cụm: miền Bắc (Hải Phòng, Quảng Ninh) chiếm 76,7%; miền Trung (Khánh Hòa, Đà Nẵng, Dung Quất) 10,8%; miền Nam (TP. Hồ Chí Minh, Bà Rịa – Vũng Tàu, Đồng Nai) 12,5%, tập trung vào tàu dịch vụ, công trình ngoài khơi và thị trường nội địa.

Ký kết hợp tác đóng tàu giữa các doanh nghiệp trong ngày hội đóng tàu 2026

Về xếp hạng, theo số liệu UNCTAD, Việt Nam liên tục thuộc nhóm 10 nước đóng tàu hàng đầu giai đoạn 2014–2024 và đã vươn lên vị trí thứ 4 với sản lượng khoảng 0,72 triệu GT [8]; theo công bố năm 2026 của Cục Hàng hải và Đường thủy, Việt Nam đứng thứ 7 thế giới [5]. Hai xếp hạng khác nhau do khác tiêu chí và kỳ số liệu, nhưng cùng cho thấy vị thế ổn định trong nhóm dẫn đầu. Đáng chú ý, khối doanh nghiệp có vốn nước ngoài (Hyundai Việt Nam, Damen Sông Cấm, VARD Vũng Tàu, Austal, Piriou…) chiếm 60,9% sản lượng CGT giai đoạn 2014–2023. Điều này vừa là cơ hội việc làm trong môi trường đa quốc gia, vừa cho thấy tỷ lệ giá trị do doanh nghiệp Việt Nam tạo ra còn cần nâng cao [9].

2.2. Đội tàu quốc gia: nhu cầu trẻ hóa và xanh hóa

Đội tàu biển quốc gia tăng về quy mô nhưng già đi nhanh (Bảng 1). Phần lớn tàu của Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC) đóng từ Chương trình 32 tàu giai đoạn 2001–2002, nay đã vào cuối vòng đời khai thác kinh tế và chịu áp lực đáp ứng EEXI, CII; nếu không đổi mới, đội tàu có nguy cơ bị hạn chế tiếp cận cảng quốc tế [4].

Bảng 1. Một số chỉ tiêu đội tàu biển Việt Nam

Chỉ tiêu Giá trị
Số tàu (2016 → 2025) 1.267 → 1.434 chiếc
Tổng trọng tải (2016 → 2025) 7,6 → 9,4 triệu DWT
Tuổi bình quân (2025) 17,3 năm; hơn 50% tàu trên 15 tuổi
Tàu của chủ Việt Nam treo cờ nước ngoài 220 chiếc (~5 triệu DWT)
Mục tiêu đến 2030 1.600–1.750 chiếc; 17–18 triệu DWT
Nhu cầu đóng mới và thay thế đến 2030 4–5 triệu DWT (~0,7–0,8 triệu DWT/năm; 16–41 tàu/năm)

Nhu cầu nội địa này chưa tính đơn hàng xuất khẩu. Đáng chú ý, ngành đã tự thiết kế và đóng tàu hàng 65.000 DWT – cỡ tàu lớn nhất do kỹ sư, công nhân Việt Nam thực hiện: tàu Trường Minh 01 hạ thủy tháng 5/2024, tàu Trường Minh Dream 02 (dài 199,99 m, rộng 32,26 m) hạ thủy cuối năm 2025 tại Công ty Đóng tàu Nam Triệu, dưới giám sát của Đăng kiểm ClassNK [10]. Ngày 28/9/2026, Nam Triệu (NASICO) ký hợp đồng đóng tàu 65.000 DWT ký hiệu S650-01 cho Công ty CP Vận tải biển Hòa Phát, do Công ty Việt – Hàn thiết kế, định hướng công nghệ xanh, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải carbon [11], [12].

Bên cạnh tàu hàng cỡ lớn, danh mục sản phẩm đã mở rộng sang tàu thế hệ mới: tàu kéo điện E-Tug không phát thải (Damen Sông Cấm), tàu hàng buồm 52 m (Piriou Việt Nam), tàu dầu/hóa chất 13.000 DWT xuất khẩu sang Hàn Quốc (Phà Rừng), tàu khách Emerald Kaia (Hạ Long). Thị trường quốc tế cũng quan tâm hơn: tháng 11/2025, hãng Zodiac Maritime (Anh) đặt 3 tàu dầu Suezmax khoảng 157.000 DWT, trị giá khoảng 80 triệu USD/chiếc, tại xưởng có sự tham gia của Samsung Heavy Industries ở phía Nam.

2.3. Công trình ngoài khơi và điện gió ngoài khơi

Khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu (nay thuộc TP HCM) sở hữu hệ thống bãi chế tạo dầu khí và năng lực của PTSC, Vietsovpetro sau bốn thập kỷ phát triển dầu khí ngoài khơi. Năng lực này đang được chuyển dịch sang năng lượng tái tạo, thể hiện qua các dự án ở Bảng 2 [13].

Bảng 2. Một số dự án công trình ngoài khơi tiêu biểu do doanh nghiệp Việt Nam thực hiện

Dự án Phạm vi công việc
Maydan Mahzam 1 (Qatar), 2026–2031 Tổng thầu EPCIC 8 cấu kiện, hơn 100.000 tấn, giá trị hơn 3 tỷ USD
Baltica 2 (Ba Lan, ~1,5 GW) 4 trạm biến áp ngoài khơi, bàn giao 12/9/2026 – lần đầu xuất khẩu sang châu Âu
Greater Changhua 2b&4 (Đài Loan, 920 MW) 33 chân đế jacket cọc hút cho Ørsted, khoảng 70.000 tấn thép
Hải Long 2&3 (Đài Loan, 1.022 MW) 2 trạm biến áp ngoài khơi, thiết kế và chế tạo tại Vũng Tàu.
Tàu CSOV (Hạ Long) Tàu dịch vụ vận hành điện gió ngoài khơi.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu điện gió ngoài khơi cấp điện trong nước 6–17 GW giai đoạn 2030–2035 và 114–140 GW vào năm 2050, hình thành hai trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng vào năm 2030. Viện Dầu khí Việt Nam (VPI) gọi đây là “khoảnh khắc Esbjerg” của Việt Nam – theo hình mẫu cảng dầu khí Esbjerg (Đan Mạch) chuyển thành cảng điện gió hàng đầu Châu Âu. Các mắt xích còn thiếu gồm: vỏ và cánh tuabin, tháp và đoạn chuyển tiếp sản xuất hàng loạt, cáp ngầm, tàu lắp đặt và tàu dịch vụ chuyên dụng, hệ thống chứng nhận, thử nghiệm và vận hành – bảo dưỡng (O&M) [14]. Mỗi mắt xích đều cần kỹ sư có kiến thức giao thoa giữa kỹ thuật tàu thủy, kết cấu ngoài khơi và năng lượng.

2.4. Năng lực đóng tàu quân sự của các nhà máy quốc phòng

Khối công nghiệp quốc phòng (Ba Son, Sông Thu, 189, Hải Minh – X51…) là một trong bốn nhóm chủ thể của hệ sinh thái đóng tàu, cùng với khối nhà nước (SBIC), tư nhân và vốn nước ngoài. Năm 2026 ghi nhận nhiều mốc quan trọng:

– Tổng công ty Sông Thu (Đà Nẵng): ngày 10/8/2026 khởi công đóng mới tàu hộ vệ chống ngầm đa năng – tàu chiến đấu có quy mô lớn nhất, hiện đại nhất từ trước đến nay do Việt Nam đóng, tự chủ thiết kế, thi công và làm chủ hầu hết vũ khí, khí tài lắp đặt trên tàu [14].

– Tổng công ty Ba Son (TP HCM): ngày 8/4/2026 đặt ky tàu A2, khởi công tàu A3, A4 cho Quân chủng Hải quân; tàu A2 dự kiến bàn giao tháng 9/2028, thiết kế thi công do Ba Son tự thực hiện trên cơ sở thiết kế kỹ thuật của Viện Kỹ thuật Hải quân [15]. Ngày 6/5/2026 hạ thủy tàu tuần tra cao tốc TT-400 chiếc số 13 cho Cảnh sát biển Việt Nam [16].

– Lưỡng dụng: Ba Son đồng thời đóng loạt 8 tàu Damen Combi Freighter 3850 cho chủ tàu ở Châu Âu – minh chứng cho định hướng công nghiệp quốc phòng “tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại” [14].

Các nhà máy quốc phòng đòi hỏi kỹ sư tích hợp hệ thống, thiết kế thi công, chuyển đổi số trong sản xuất, và đồng thời là môi trường thực hành có yêu cầu kỷ luật, chất lượng cao cho sinh viên.

2.5. Nhận xét

Ngành đóng tàu đã có nền tảng sản xuất, nhưng còn ba điểm yếu mang tính hệ thống: (i) năng lực thiết kế và công nghiệp hỗ trợ còn hạn chế, phụ thuộc thiết bị nhập khẩu; (ii) giá trị gia tăng do doanh nghiệp trong nước tạo ra chưa cao; (iii) thiếu hụt kỹ sư và công nhân lành nghề, cùng hiện tượng “câu cá trong ao của nhau” giữa các nhà máy. Điểm yếu thứ ba quyết định khả năng khắc phục hai điểm yếu còn lại.

III. Các hoạt động đào tạo và kết nối doanh nghiệp

3.1. Nhu cầu nhân lực và yêu cầu năng lực mới

Tuyển sinh ngành Kỹ thuật tàu thủy đã phục hồi: tại Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, số trúng tuyển tăng từ 50 (2019) lên 165 (2024) [17]; tại UTH, tuyển sinh tăng trưởng ổn định cả về số lượng và chất lượng đầu vào. Dù vậy, nguồn cung vẫn thấp hơn nhu cầu; thị trường lao động cho kỹ sư mới tốt nghiệp đang trong tình trạng “khát” nhân lực. Thu nhập khởi điểm khoảng 10 triệu đồng/tháng, sau 2–5 năm đạt 15–20 triệu đồng/tháng; vị trí quản lý 35–40 triệu đồng/tháng; vị trí giám sát, đại diện chủ tàu có thể vượt 100 triệu đồng/tháng [18].

Yêu cầu năng lực cũng thay đổi. Đóng tàu đã chuyển từ gia công truyền thống sang sản xuất theo mô-đun, trong đó vỏ tàu, hệ thống ống và trang thiết bị được thiết kế, tích hợp đồng bộ trong môi trường 3D. Quy trình kỹ thuật quốc tế đi theo chuỗi Concept → mô hình 3D → thiết kế chi tiết → thiết kế sản xuất, với sự phối hợp giữa bên công nghệ – chủ tàu – đăng kiểm Châu Âu và bên kỹ thuật – sản xuất tại Việt Nam. Nhiều chủ tàu Châu Âu đang tìm đến Việt Nam đặt đóng tàu thân thiện môi trường, nên kỹ sư cần sử dụng tiếng Anh để làm việc trong môi trường quốc tế. Như vậy, người kỹ sư hiện nay cần đồng thời ba năng lực: chuyên môn liên ngành, công cụ số và ngoại ngữ.

3.2. Mô hình Học kỳ doanh nghiệp tại Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh

UTH xác định Kỹ thuật tàu thủy là một trong những lĩnh vực đào tạo cốt lõi, với phạm vi mở rộng từ tàu thủy sang các công trình nổi như giàn khoan, kho chứa nổi, thiết bị lặn và điện gió ngoài khơi. Việc gắn kết doanh nghiệp được tổ chức theo lộ trình tăng dần mức độ tham gia:

  1. Năm thứ nhất: học phần nhập môn, tham quan nhà máy đóng tàu, hình thức kiến tập, tham gia trực tiếp vào hoạt động sản xuất tại doanh nghiệp.
  2. Năm học tiếp theo: Thực tập kỹ thuật, sinh viên tham gia học tập làm như một người thợ đóng tàu tại nhà máy nhằm tích lũy kinh nghiệm thực tế.
  3. Năm cuối: Học kỳ doanh nghiệp: sinh viên làm việc toàn thời gian trong môi trường thực tế, trải nghiệm trọn vẹn quy trình sản xuất hoặc thiết kế tàu, được công nhận tốt nghiệp vào cuối kỳ, sau khi hoàn thành sinh viên có năng lực đảm nhiệm vai trò của cán bộ kỹ thuật.

Mạng lưới đối tác bao gồm doanh nghiệp thiết kế, đóng tàu và đăng kiểm. Ngày 10/8/2026, UTH ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Công ty TNHH MTV Đóng và Sửa tàu Hải Minh (Nhà máy X51) để triển khai Học kỳ doanh nghiệp cho sinh viên ngành Kỹ thuật tàu thủy và Kỹ thuật điện, điện tử và điều khiển; sinh viên thực hành quy trình đóng mới, sửa chữa tàu dưới sự hướng dẫn của kỹ sư nhà máy. Việc kết hợp hai ngành trong cùng một học kỳ doanh nghiệp phản ánh đúng tính liên ngành của con tàu hiện đại, nơi hệ thống điện, tự động hóa và động lực lai ngày càng chiếm tỷ trọng lớn [18].

Trước đó, học kỳ doanh nghiệp đã được triển khai tại doanh nghiệp đóng tàu vốn nước ngoài quy mô lớn. Trên cơ sở biên bản ghi nhớ ký ngày 17/3/2023 giữa UTH và Công ty TNHH Đóng tàu HD Hyundai Việt Nam (HVS, tỉnh Khánh Hòa), ngày 10/11/2025 Nhà trường bàn giao 36 sinh viên ngành Kỹ thuật tàu thủy tham gia học kỳ doanh nghiệp kéo dài 14 tuần tại nhà máy HVS. Sinh viên làm việc trực tiếp tại các phân xưởng, phòng kỹ thuật và bộ phận thiết kế, qua đó tiếp cận quy trình sản xuất, quản lý và công nghệ đóng tàu hiện đại trong môi trường công nghiệp quy mô lớn, có tính quốc tế cao; doanh nghiệp hỗ trợ ăn ở miễn phí tại ký túc xá của Công ty. Mô hình này đáp ứng đồng thời ba yêu cầu nêu ở mục 3.1: gắn với sản xuất thực tế, làm việc trong môi trường đa quốc gia và tiếp cận công nghệ đóng tàu hiện đại, đồng thời mở ra cơ hội tuyển dụng sớm cho sinh viên[19].

Về công cụ và cơ sở vật chất, sinh viên được học với các phần mềm AutoCAD, Rhino (thiết kế 2D, 3D) và Ansys (mô phỏng kết cấu, thủy động lực học); phòng thí nghiệm kiểm tra không phá hủy (NDT) đo chiều dày vật liệu, kiểm tra mối hàn và lớp sơn; tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh được sử dụng rộng rãi. Định hướng của Nhà trường là chuyển từ đào tạo phục vụ gia công sang làm chủ công nghệ, ứng dụng AI, tiếp cận bể thử mô hình tàu, thiết bị kiểm tra kết cấu và công nghệ mô phỏng thực tế ảo trong đóng tàu. Song song, giảng viên UTH đưa các công cụ quản trị tinh gọn JIT, 5S, Kaizen vào tiếp cận “nhà máy đóng tàu xanh”, gắn năng suất với tiêu chí ESG.

Về ngoại ngữ, UTH đã chuẩn hóa lộ trình tiếng Anh cho toàn bộ sinh viên đại học từ khóa tuyển sinh 2024 theo Quyết định số 240821-01/QĐ-UTH-ĐT ngày 21/8/2024. Chuẩn đầu ra là Bậc 3 trở lên theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam, kèm kiến thức tiếng Anh chuyên môn đủ để nghiên cứu tài liệu và làm việc trong lĩnh vực giao thông vận tải. Thành phần tiếng Anh gồm 5 cấp độ: cấp độ 1–4 là tiếng Anh tổng quát (General English), cấp độ 5 là tiếng Anh chuyên ngành (English UTH); sinh viên được kiểm tra trình độ đầu vào để xếp lớp phù hợp và chỉ được công nhận đạt chuẩn khi hoàn thành cấp độ 5. Mục tiêu được quy định rõ là giúp sinh viên tự học qua nguồn tài nguyên tiếng Anh, giao tiếp trong môi trường làm việc quốc tế và sử dụng tiếng Anh chuyên môn. Kết hợp với tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh [9] và học kỳ doanh nghiệp tại doanh nghiệp vốn nước ngoài, lộ trình này tạo nền tảng để sinh viên Kỹ thuật tàu thủy làm việc trực tiếp với chủ tàu, đăng kiểm và kỹ sư nước ngoài [20].

3.3. Các mô hình gắn kết nhà trường – doanh nghiệp khác trong nước

Bảng 3. So sánh một số mô hình gắn kết đào tạo – doanh nghiệp trong lĩnh vực đóng tàu

Mô hình Đơn vị áp dụng Ưu điểm Hạn chế
Học kỳ doanh nghiệp toàn thời gian UTH (HD Hyundai Việt Nam, X51) Sinh viên trải nghiệm trọn vẹn quy trình; doanh nghiệp tuyển dụng sớm Phụ thuộc số vị trí doanh nghiệp tiếp nhận và năng lực hướng dẫn
Chương trình CDIO, bể thử mô hình, chuẩn đầu ra MOS ≥ 750, TOEIC 450 ĐH Hàng hải Việt Nam Chuẩn hóa năng lực, có hạ tầng thí nghiệm Mức ngoại ngữ chưa đủ cho môi trường thiết kế quốc tế
“Nhà trường và doanh nghiệp cùng đào tạo” CĐ Hàng hải và Đường thủy I Doanh nghiệp tham gia từ chuẩn đầu ra đến đánh giá Ngành nghề đóng tàu tuyển sinh rất ít (~1%)
Doanh nghiệp nước ngoài tuyển dụng, đào tạo dài hạn NYK, NS United với ĐH Hàng hải VN (~30 năm) Chuẩn quốc tế, ổn định đầu ra Chủ yếu cho khối thuyền viên
“Tuyển dụng trước, đào tạo sau” Đóng tàu Thái Bình Dương Đáp ứng nhanh nhu cầu trước mắt Chi phí doanh nghiệp cao, khó chủ động dài hạn

 

Kinh nghiệm lịch sử cũng đáng tham khảo: trong Chương trình 32 tàu, liên kết “5 Nhà” (chủ tàu – nhà máy – đăng kiểm – thiết kế – cơ sở đào tạo) đã giúp đội ngũ kỹ sư làm chủ các cỡ tàu từ 6.500 DWT lên 56.200 DWT, và Vinashin khi đó đã thành lập 11 trường nghề [2]. Gần đây, Ngày hội Đóng tàu 2026 do VISIA tổ chức ngày 26/9/2026 đã ký nhiều biên bản ghi nhớ giữa nhà máy, nhà cung ứng, viện nghiên cứu và trường đại học, theo nguyên tắc doanh nghiệp là nơi phát sinh bài toán, nhà trường và viện cung cấp giải pháp.

3.4. Môi trường đa quốc gia và tính liên ngành

Sự hiện diện của các nhà máy vốn nước ngoài (Damen, VARD, Austal, Piriou, Hyundai, Samsung Heavy Industries) và các dự án EPCIC quốc tế của PTSC tạo ra môi trường làm việc đa quốc gia ngay trong nước. Tạp chí Maritime Executive đánh giá Việt Nam có lực lượng lao động dồi dào, trong đó nhiều thợ đóng tàu, thợ hàn được đào tạo tại Hàn Quốc. Đây là điều kiện thuận lợi để sinh viên tiếp cận tiêu chuẩn của các tổ chức đăng kiểm quốc tế (DNV, BV, LR, ABS, ClassNK) và văn hóa làm việc quốc tế thông qua học kỳ doanh nghiệp.

Tính liên ngành thể hiện rõ ở chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi: bãi chế tạo và năng lực nâng hạ siêu trường, siêu trọng phục vụ chế tạo chân đế, trạm biến áp; năng lực kỹ thuật ngoài khơi, địa kỹ thuật chuyển sang khảo sát, thiết kế, lắp đặt; đội tàu và logistics phục vụ vận chuyển, vận hành – bảo dưỡng; kinh nghiệm an toàn, môi trường từ dầu khí là nền tảng đào tạo đội ngũ kỹ thuật cho điện gió. Một kỹ sư kỹ thuật tàu thủy được trang bị thêm kiến thức kết cấu ngoài khơi và năng lượng tái tạo có thể làm việc xuyên suốt chuỗi này.

3.5. Những hạn chế còn tồn tại

– Nhân lực trẻ ít mặn mà với công nghiệp nặng; doanh nghiệp đề nghị chính sách ưu đãi về tuổi nghỉ hưu, bảo hiểm xã hội và hỗ trợ học phí cho sinh viên ngành đóng tàu.

– Doanh nghiệp đóng tàu cạnh tranh nhân lực với khu công nghiệp và với nhau; nguy cơ chảy máu chất xám ra nước ngoài.

– Hạ tầng thí nghiệm hiện đại (bể thử, mô phỏng thực tế ảo) tại nhiều cơ sở đào tạo phía Nam mới ở giai đoạn định hướng đầu tư.

– Chương trình đào tạo chuyên sâu về công trình điện gió ngoài khơi và tàu nhiên liệu mới (LNG, methanol, amoniac) chưa hình thành rõ nét, trong khi nhu cầu đã xuất hiện.

  1. Đề xuất chiến lược phát triển Việt Nam thành quốc gia biển mạnh

Từ phân tích trên, năm nhóm giải pháp được đề xuất, lấy nguồn nhân lực làm trục xuyên suốt và gắn với lợi thế của TP HCM mở rộng – nơi hội tụ nhà máy quốc phòng (Ba Son, X51), nhà máy vốn nước ngoài (VARD, Austal), bãi chế tạo ngoài khơi (PTSC, Vietsovpetro) và các cơ sở đào tạo kỹ thuật lớn.

4.1. Tạo “cầu” thị trường ổn định cho công nghiệp tàu thủy

– Khởi động lại Chương trình đóng mới đội tàu quốc gia thế hệ mới: mở lại kênh tín dụng ưu đãi dài hạn qua Ngân hàng Phát triển Việt Nam cho cả chủ tàu nhà nước và tư nhân đóng tàu trong nước; ưu tiên tàu dùng nhiên liệu xanh (LNG, methanol, amoniac); miễn VAT, giảm lệ phí trước bạ cho tàu thân thiện môi trường; tăng tỷ lệ bán CIF, mua FOB để tạo chân hàng cho đội tàu mang cờ Việt Nam. Nhu cầu 4–5 triệu DWT đến 2030 là cơ sở để lập kế hoạch đào tạo theo đơn hàng thực.

– Ban hành danh mục dự án điện gió ngoài khơi giai đoạn 2030–2035, khung pháp lý về vị trí trung tâm năng lượng tái tạo, cấp phép khảo sát đáy biển và lộ trình nội địa hóa – điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp và nhà trường đầu tư đào tạo chuyên sâu.

– Duy trì đơn hàng đóng tàu quân sự và lưỡng dụng cho các nhà máy quốc phòng, coi đây là nơi tích lũy năng lực thiết kế, tích hợp hệ thống có hàm lượng công nghệ cao.

4.2. Tái lập và mở rộng chuỗi liên kết “5 Nhà”

Chuỗi liên kết “5 Nhà” (chủ tàu – nhà máy – đăng kiểm – thiết kế – đào tạo, nghiên cứu) từng thành công trong Chương trình 32 tàu cần được tái lập và mở rộng sang chủ đầu tư điện gió ngoài khơi, tổng thầu EPCIC và các nhà máy quốc phòng. VISIA và các hội nghề nghiệp đóng vai trò cầu nối, chuyển bài toán từ nhà máy thành đề tài nghiên cứu, đồ án cho giảng viên và sinh viên [6]. Cơ chế cụ thể: doanh nghiệp đặt hàng đào tạo theo số lượng và chuẩn năng lực; cấp học bổng gắn cam kết làm việc; cử kỹ sư tham gia giảng dạy, hội đồng đánh giá đồ án; Nhà nước hỗ trợ học phí và chính sách đãi ngộ cho lao động ngành đóng tàu.

4.3. Đổi mới chương trình đào tạo theo hướng liên ngành – số hóa – quốc tế hóa

– Liên ngành: xây dựng các hướng chuyên sâu tự chọn trên nền Kỹ thuật tàu thủy: (a) tàu xanh và nhiên liệu mới (hiệu quả năng lượng EEXI/CII, động lực lai điện, hệ thống LNG/methanol/amoniac); (b) công trình ngoài khơi và điện gió ngoài khơi (chân đế jacket, trạm biến áp, tàu CSOV, vận hành – bảo dưỡng); (c) điện – tự động hóa tàu, phối hợp với ngành Kỹ thuật điện, điện tử như mô hình đang triển khai tại X51.

– Học kỳ doanh nghiệp là cấu phần bắt buộc có tín chỉ: mỗi sinh viên có hai người hướng dẫn (giảng viên và kỹ sư doanh nghiệp), đề cương công việc và tiêu chí đánh giá thống nhất; đồ án tốt nghiệp ưu tiên đề tài từ bài toán thực tế của nhà máy; mở rộng mạng lưới tiếp nhận sang doanh nghiệp vốn nước ngoài, tổng thầu ngoài khơi và đơn vị đăng kiểm.

– Công cụ số và mô phỏng 3D: bên cạnh AutoCAD, Rhino, Ansys, bổ sung phần mềm thiết kế – sản xuất tàu tích hợp 3D đang được các nhà máy sử dụng, phần mềm tính toán tính năng tàu, mô phỏng thủy động lực (CFD) và kết cấu (FEA), tiến tới bản sao số (digital twin) và thực tế ảo trong đào tạo lắp ráp, hàn; ứng dụng AI trong thiết kế và quản lý sản xuất. Nhà trường có thể hợp tác với doanh nghiệp để sử dụng chung bản quyền phần mềm.

– Ngoại ngữ và kỹ năng làm việc quốc tế: trên nền chuẩn đầu ra Bậc 3 và học phần tiếng Anh chuyên ngành đã được quy định, tiếp tục phát triển nội dung tiếng Anh chuyên sâu cho kỹ thuật tàu thủy và công trình ngoài khơi; giảng dạy một phần học phần chuyên ngành bằng tiếng Anh; khuyến khích sinh viên đạt trình độ cao hơn chuẩn tối thiểu để làm việc với chủ tàu, đăng kiểm nước ngoài; đưa quy phạm của các tổ chức đăng kiểm quốc tế và công ước IMO vào nội dung học.

– Quản trị sản xuất xanh và tinh gọn: đưa JIT, 5S, Kaizen và tiêu chí ESG vào học phần quản lý sản xuất đóng tàu.

4.4. Đầu tư hạ tầng đào tạo – thử nghiệm dùng chung tại TP. Hồ Chí Minh

Gắn với định hướng trung tâm công nghiệp – dịch vụ năng lượng tái tạo tại khu vực Vũng Tàu, vốn bao gồm chức năng R&D, thử nghiệm và đào tạo nhân lực, cần hình thành một trung tâm đào tạo – thử nghiệm dùng chung giữa các trường đại học và doanh nghiệp phía Nam: bể thử mô hình tàu, phòng mô phỏng thực tế ảo, phòng thí nghiệm NDT và vật liệu, cơ sở huấn luyện an toàn ngoài khơi. Mô hình dùng chung giúp tránh đầu tư trùng lặp và cho phép doanh nghiệp sử dụng cho công tác nghiên cứu, chứng nhận. Các nhà máy Ba Son, X51, PTSC M&C, VARD Vũng Tàu có thể trở thành “nhà máy học đường” tiếp nhận sinh viên học kỳ doanh nghiệp theo kế hoạch năm.

4.5. Hội nhập quốc tế để vươn tầm

– Phát triển mô hình hợp tác “công nghệ, thiết kế Châu Âu – kỹ thuật, sản xuất Việt Nam”, tiến tới xuất khẩu dịch vụ thiết kế kỹ thuật, không chỉ xuất khẩu sản phẩm.

– Mở rộng hợp tác với đại học, tổ chức đăng kiểm nước ngoài (như kinh nghiệm hợp tác với Đại học Strathclyde, Lloyd’s Register); trao đổi giảng viên, sinh viên; tạo điều kiện học sau đại học ở nước ngoài [21].

– Tận dụng các dự án quốc tế (Baltica 2, Maydan Mahzam) làm môi trường đào tạo kỹ sư trẻ theo chuẩn quốc tế.

Bảng 4. Lộ trình đề xuất

Giai đoạn Trọng tâm
2026–2027 Ký kết liên kết “5 Nhà” mở rộng; chuẩn hóa học kỳ doanh nghiệp có tín chỉ; cập nhật chương trình với các hướng chuyên sâu tàu xanh, ngoài khơi
2028–2030 Vận hành trung tâm đào tạo – thử nghiệm dùng chung; đào tạo theo đơn đặt hàng của chương trình đóng mới đội tàu; chương trình liên kết quốc tế
2031–2035 Đáp ứng nhân lực cho 6–17 GW điện gió ngoài khơi; xuất khẩu dịch vụ thiết kế kỹ thuật
  1. Kết luận

Công nghiệp tàu thủy và công trình ngoài khơi Việt Nam đang có thời cơ hiếm có: định hướng quốc gia biển mạnh theo Nghị quyết 20-NQ/TW, nhu cầu đóng mới 4–5 triệu DWT để trẻ hóa và xanh hóa đội tàu đến năm 2030, và chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi mà doanh nghiệp Việt Nam đã bước đầu tham gia ở thị trường châu Á và châu Âu. Năng lực sản xuất đã được chứng minh ở cả mảng dân sự (tàu hàng 65.000 DWT tự thiết kế, tàu kéo điện, trạm biến áp ngoài khơi) và quân sự (tàu hộ vệ chống ngầm đa năng tại Sông Thu, loạt tàu cho Hải quân tại Ba Son).

Nguồn nhân lực là điểm nghẽn quyết định việc chuyển từ “gia công” sang “làm chủ công nghệ”. Mô hình Học kỳ doanh nghiệp tại UTH, cùng các mô hình gắn kết khác trong nước, cho thấy hướng đi đúng: đưa sinh viên vào môi trường sản xuất thực, đa quốc gia, với công cụ 3D và ngoại ngữ ngay trong quá trình học.

Để mô hình này phát huy ở quy mô quốc gia, cần đồng thời:

(1) tạo cầu thị trường ổn định qua chương trình đóng mới đội tàu và danh mục dự án điện gió ngoài khơi;

(2) tái lập liên kết “5 Nhà” với cơ chế đặt hàng đào tạo;

(3) đổi mới chương trình theo hướng liên ngành tàu thủy – ngoài khơi – năng lượng tái tạo;

(4) đầu tư hạ tầng thí nghiệm dùng chung tại TP. Hồ Chí Minh;

(5) hội nhập quốc tế để xuất khẩu cả sản phẩm lẫn trí tuệ kỹ thuật. Đầu tư vào con người hôm nay là điều kiện để Việt Nam không chỉ đóng được nhiều tàu hơn, mà làm chủ được con tàu và công trình biển của chính mình.

Như vậy, với chiến lược trên, rất cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp, nhà nước và các hội nghề nghiệp, trong đó có Hội Khoa học kỹ thuật và kinh tế Biển Thành phố Hồ Chí Minh và Hội Khoa học công nghiệp tàu thủy Việt Nam. Đây chính là những cầu nối vững chắc cho Việt Nam tiến lên trở thành quốc gia biển mạnh trong tương lai không xa.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Bùi Ngọc Thuận (2026). Vietnam Shipbuilding & Maritime Industry – From Capability to Opportunity. Báo cáo của VISIA tại SMM 2026, Hamburg.
[2] Minh Thu (2026). Nghị quyết 20: Phát triển nhân lực biển tinh hoa và lành nghề. Báo Tin tức (TTXVN), 23/9/2026. https://baotintuc.vn/nghi-quyet-20-phat-trien-nhan-luc-bien-tinh-hoa-va-lanh-nghe-post1388130.html
[3] Minh Khôi, Trung Kiên (2026). Kết nối, hợp tác phát triển ngành đóng tàu Việt Nam. Báo Hải Phòng, 27/9/2026. https://baohaiphong.vn/ket-noi-hop-tac-phat-trien-nganh-dong-tau-viet-nam-554335.html
[4] Hà Đức Bàng (2026). Chương trình đóng mới đội tàu biển quốc gia – một dự án cần tái khởi động. Doanh nghiệp và Đầu tư, 12/9/2026. https://doanhnghiepvadautu.info.vn/chuong-trinh-dong-moi-doi-tau-bien-quoc-gia--mot-du-an-can-tai-khoi-dong-d55833.html
[5] Bùi Thiên Thu (2026). Ứng dụng bộ ba công cụ "JIT, 5S và Kaizen" để tối ưu hóa cảng biển xanh – nhà máy đóng tàu xanh. Tạp chí Xây dựng, 17/8/2026. https://tapchixaydung.vn/ung-dung-bo-ba-cong-cu-jit-5s-va-kaizen-de-toi-uu-hoa-cang-bien-xanh-nha-may-dong-tau-xanh-20201224000040236.html
[6] Phương Thảo (2026). Việt Nam trước "khoảnh khắc Esbjerg": Từ tài sản dầu khí đến trung tâm năng lượng tái tạo. PETROVIETNAM, 23/9/2026. https://www.pvn.vn/viet-nam-truoc-khoanh-khac-esbjerg-tu-tai-san-dau-khi-den-trung-tam-nang-luong-tai-tao-35496
[7] Văn Cường (2024). Đào tạo nhân lực ngành đóng tàu: Chủ động liên kết, đặt hàng. Báo Hải Phòng, 13/12/2024. https://baohaiphong.vn/dao-tao-nhan-luc-nganh-dong-tau-chu-dong-lien-ket-dat-hang-507622.html
[8] Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh (2026). Thư mời viết bài tham luận Hội thảo "Phát triển kinh tế biển xanh TP. Hồ Chí Minh…", số 152/TM-LHH, ngày 03/8/2026.
[9] Bộ Xây dựng (2026). Ngày hội Đóng tàu 2026: Từ kết nối nguồn lực đến nâng tầm giá trị Việt. 27/9/2026. https://moc.gov.vn/vn/Pages/chitiettin.aspx?ChuyenmucID=1334&IDNews=97093
[10] Minh An (2026). Ngành đóng tàu Việt Nam vươn lên Top 4 thế giới. Doanh nghiệp & Tiếp thị, 08/5/2026. https://doanhnghieptiepthi.vn/nganh-dong-tau-viet-nam-vuon-len-top-4-the-gioi-161260507211120919.htm
[11] Bảo Anh (2026). Công ty Đóng tàu Nam Triệu đóng tàu hàng công nghệ xanh. Báo Hải Phòng, 28/9/2026. https://www.vietnam.vn/cong-ty-dong-tau-nam-trieu-dong-tau-hang-cong-nghe-xanh./.
[12] Quang Hưng (2026). Ký hợp đồng đóng mới tàu hàng 65.000 DWT. Báo Nhân Dân, 28/9/2026. https://nhandan.vn/ky-hop-dong-dong-moi-tau-hang-65000dwt-post991609.html
[13] Lâm Anh (2026). PTSC M&C nhận gói thầu hơn 3 tỷ USD Dự án tái phát triển mỏ Maydan Mahzam, Qatar. PETROVIETNAM, 26/9/2026. https://www.pvn.vn/ptsc-m-c-nhan-goi-thau-hon-3-ty-usd-du-an-tai-phat-trien-mo-maydan-mahzam-qatar-35555
[14] Hoàng Diệu (2026). Thượng tướng Phạm Hoài Nam dự Lễ khởi công đóng mới tàu hộ vệ chống ngầm đa năng tại Tổng công ty Sông Thu. Báo Hải quân Việt Nam, 10/8/2026. https://baohaiquanvietnam.vn/tin-tuc/thuong-tuong-pham-hoai-nam-du-le-khoi-cong-dong-moi-tau-ho-ve-chong-ngam-da-nang-tai-tong-cong-ty-song-thu
[15] Tổng công ty Ba Son (2026). Đặt ky đóng mới và khởi công tàu quân sự cho Quân chủng Hải quân (theo Báo Quân đội nhân dân). https://basonshipyard.vn/chi-tiet/dat-ky-dong-moi-va-khoi-cong-tau-quan-su-cho-quan-chung-hai-quan/284
[16] Tổng công ty Ba Son (2026). Hạ thủy tàu tuần tra cao tốc TT-400 chiếc số 13. https://basonshipyard.vn/chi-tiet/ha-thuy-tau-tuan-tra-cao-toc-tt-400-chiec-so-13/285
[17] Hồng Mai (2026). Nhu cầu nhân lực Kỹ thuật tàu thủy tăng, trường ĐH chuyển từ đào tạo gia công sang làm chủ công nghệ. Tạp chí Điện tử Giáo dục Việt Nam, đăng lại trên website UTH, 14/4/2026. https://tuyensinh.ut.edu.vn/nhu-cau-nhan-luc-ky-thuat-tau-thuy-tang-truong-dh-chuyen-tu-dao-tao-gia-cong-sang-lam-chu-cong-nghe/
[18] Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh (2026). UTH tăng cường hợp tác với Nhà máy X51, mở rộng cơ hội học kỳ doanh nghiệp cho sinh viên. 10/8/2026. https://ut.edu.vn/tin-tuc-su-kien/uth-tang-cuong-hop-tac-voi-nha-may-x51-mo-rong-co-hoi-hoc-ky-doanh-nghiep-cho-sinh-vien-29621.html
[19] Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh (2025). Bàn giao sinh viên ngành Kỹ thuật tàu thủy UTH tham gia học kỳ doanh nghiệp tại Công ty TNHH Đóng tàu HD Hyundai Việt Nam. 10/11/2025. https://ut.edu.vn/tin-tuc-su-kien/ban-giao-sinh-vien-nganh-ky-thuat-tau-thuy-uth-tham-gia-hoc-ky-doanh-nghiep-tai-cong-ty-tnhh-dong-tau-hd-hyundai-viet-nam-29433.html
[20] Trường Đại học Giao thông vận tải TP. Hồ Chí Minh (2024). Quyết định số 240821-01/QĐ-UTH-ĐT ngày 21/8/2024 ban hành Quy định tổ chức giảng dạy, học tập tiếng Anh và chuẩn trình độ tiếng Anh trình độ đại học. https://daotao.ut.edu.vn/quyet-dinh-ban-hanh-quy-dinh-to-chuc-giang-day-hoc-tap-tieng-anh-va-chuan-trinh-do-tieng-anh-trinh-do-dai-hoc-cua-truong-dai-hoc-giao-thong-van-tai-thanh-pho-ho-chi-minh/
[21] Trung Kiên (2022). Trường Đại học Hàng hải Việt Nam: Đào tạo nhân lực ngành đóng tàu phục vụ cho chiến lược phát triển kinh tế biển của đất nước. Tạp chí Tàu thủy, tr. 22–24.